Mưa lũ - nhìn từ quy hoạch!

Nguyên nhân, đương nhiên do thời tiết cực đoan, khiến mưa lớn kéo dài nhiều ngày liền gây lũ lụt cục bộ. Nhưng mưa lũ, to hay nhỏ, nhiều hay ít là ngoài khả năng dự báo của con người. Trong khi lũ còn phụ thuộc, thậm chí phụ thuộc chính vào nguyên nhân chủ quan do con người tác động vào cấu trúc của địa hình, độ che phủ của rừng, tốc độ thoát nước và đặc biệt là mức độ xả lũ của các hồ thủy điện...

Điển hình như các tỉnh, thành phố vừa bị ngập lụt nặng, như Hà Nội, Thái Nguyên, Bắc Ninh, Lạng Sơn, Cao Bằng, Huế, Đà Nẵng... đã cho thấy nhiệm vụ phòng, chống lũ còn nhiều hạn chế ngay từ khâu quy hoạch. Hóa ra “lũ to” vừa qua mới càng lộ ra quy hoạch thủy lợi hiện hành đã lạc hậu quá xa so với thực tế. Ví dụ quy hoạch, thiết kế tiêu nước mưa đô thị ở mức 310mm/2 ngày; nông nghiệp 300mm/3 ngày. Trong khi đợt lũ vừa qua, chỉ 7 giờ lượng mưa đã lên tới 150-350mm, dẫn đến các tuyến đê cấp 3 trên địa bàn các tỉnh Thái Nguyên, Bắc Ninh, Hà Nội phải chống tràn tới 43 điểm, thậm chí tuyến đê sông Cầu, tỉnh Thái Nguyên phải chống tràn lên cao 1m, với chiều dài hơn 550m...

PGS.TS. Nguyễn Văn Tuấn - Trưởng phòng Quy hoạch thủy lợi Bắc Bộ, Viện Quy hoạch thủy lợi - người có thâm niên làm quy hoạch thuỷ lợi gần 30 năm nói: “Chỉ cần ngồi trong phòng nhìn vào bản đồ lượng mưa ngày 7-10, là đo đếm ra ngay mức độ ngập, úng nghiêm trọng của bốn tỉnh...”. Còn GS.TS. Đào Xuân Học - Chủ tịch Hội Thủy lợi Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp - Phát triển nông thôn, thì khẳng định: “100% hệ thống thoát nước của tỉnh Thái Nguyên là tự tiêu tự chảy theo hệ thống kênh mương cống rãnh dẫn ra sông. Nhưng nước lũ dâng vừa cao, vừa nhanh, khiến dòng chảy đảo chiều, gây ngập sâu, ngập rộng, ngập nhiều ngày...”. Điển hình như đường Hoàng Văn Thụ, tỉnh Thái Nguyên, nước ngập sâu tới 1,5m. Còn làng, bản có nơi ngập lên tận nóc nhà...

Cũng do hệ thống thoát nước kém, mà gần 20 hộ dân, bản Lân Đặt, xã Hữu Liên, tỉnh Lạng Sơn, đến cuối tháng 10 vẫn còn đang phải sống trong cảnh ngập sâu, nước ngang mái nhà. Nước không thoát được chỉ vì rác thải, cây đổ và đá lăn đã làm tắc nghẽn các điểm thoát nước của bản...

Tại sao quy hoạch thủy lợi lại quá lạc hậu với thực tế như vậy?

Đúng thôi. Vì đã hơn 7 năm, kể từ ngày Luật Quy hoạch Thủy lợi được ban hành, đến nay vẫn chưa được sửa đổi, trong khi thời tiết khí hậu; đô thị hóa; thủy điện... thay đổi từng ngày, thậm chí từng giờ theo hướng hậu quả ngày càng nghiêm trọng, đè nặng thêm lên khả năng phòng ngừa, chống chịu.

Sự phối hợp giữa hai ngành xây dựng và thủy lợi chưa được ăn khớp, càng làm tăng nguy cơ và mức độ thiệt hại trong mưa, lũ. Thậm chí Luật Thủy lợi còn “quên” quy định tiêu thoát nước mưa trong khu vực đô thị và khu dân cư, và không làm rõ việc kết nối thoát nước mưa, chống ngập của khu vực đô thị! Còn theo số liệu của Bộ Xây dựng thì hệ thống thoát nước đô thị nước ta hiện chỉ đáp ứng khoảng 60% nhu cầu! Nghĩa là quy hoạch vừa không đồng bộ, vừa chưa phù hợp, trong khi đô thị hóa tăng phi mã làm hạ tầng không ngừng xuống cấp.

Trước thực trạng quy hoạch thiếu đồng bộ, ngay từ năm 1999, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành quyết định “Phê duyệt định hướng phát triển thoát nước đô thị Việt Nam đến năm 2020” đã giao Bộ Xây dựng phối hợp với các bộ, ngành liên quan lập mới hoặc rà soát quy hoạch, kế hoạch thoát nước đô thị làm cơ sở triển khai đầu tư...

Nhưng, trong thực tế thì Chỉ thị vẫn chưa được thực hiện nghiêm. Điển hình như tỷ lệ đô thị hoá sau 30 năm (1995-2025) ở hai địa bàn bị ngập lụt nặng nề nhất vừa qua, thì tỉnh Thái Nguyên (cũ) tăng từ 20% lên 41%. Còn Bắc Ninh (cũ) tăng từ 5% lên 51%, trong khi hệ thống tiêu nước lại không thay đổi! Hỏi sao không ngập, úng?

Quy hoạch thoát lũ đã “cung không đủ cầu” thì ý thức trách nhiệm của một số chủ đầu tư và người dân lại trắng trợn vi phạm Luật Xây dựng tràn lan, kể cả nhiều doanh nghiệp và tư nhân. Có một thực tế là càng “đất vàng”, càng ở những khu đông dân cư chủ công trình càng tìm mọi thủ đoạn để “lách” luật; thậm chí “diễn biến luật”... Đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến úng ngập ở nhiều khu phố trung tâm của 3 thành phố: Hà Nội, Thái Nguyên, Bắc Giang vừa qua.

Mới thấy Quy hoạch, hay Luật phòng chống thiên tai được ví như “đê điều của công lý” rồi cũng dễ bị xâm hại, khoét lở bởi mặt trái của cơ chế thị trường, nếu không cảnh giác đề phòng từ sớm, từ xa.