Lằn ranh đỏ trong cuộc đối đầu Mỹ - Iran

Kể từ khi Mỹ rút khỏi Thỏa thuận hạt nhân được ký kết giữa Iran và nhóm P5+1 (gồm Anh, Pháp, Mỹ, Trung Quốc, Nga và Đức) hồi năm 2015, hay còn gọi là Kế hoạch hành động chung toàn diện (JCPOA), chương trình hạt nhân của Iran trở thành tâm điểm của cuộc đối đầu giữa Washington và Tehran. Trong khi Mỹ tái áp đặt các lệnh trừng phạt nhằm vào Iran, thì Tehran đáp trả bằng việc khởi động lại các cơ sở làm giàu hạt nhân vốn đã ngừng hoạt động sau khi JCPOA được ký kết.

Khôi phục JCPOA hay tìm kiếm một thỏa thuận mới đã trở thành vấn đề cấp bách. Không ít các cuộc đàm phán đã diễn ra nhưng chưa có bất cứ thỏa thuận nào được ký kết bởi những yêu sách đối đầu như nước với lửa giữa Washington và Tehran. Nếu JCPOA chỉ xoay quanh việc Iran ngừng phát triển công nghệ hạt nhân và tích trữ vật liệu hạt nhân để đổi lấy việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt kinh tế quốc tế áp đặt lên nước này, thì nay đối đầu Washington - Tehran phức tạp và cứng rắn hơn nhiều.

Trước hết là lập trường tối đa của Washington trong vấn đề hạt nhân của Iran. Trong thư gửi giáo chủ Ali Khamenei của Iran vào tháng 3-2025, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã công khai đòi Iran không chỉ ngừng chương trình hạt nhân mà còn phải chấm dứt việc làm giàu uranium. Điều này là không thể chấp nhận được đối với Tehran bởi là một bên ký kết Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT), Iran cho rằng mình có quyền chủ quyền làm giàu uranium cho mục đích dân sự hoặc hòa bình như bất cứ thành viên NPT nào khác.

Tranh cãi còn diễn ra gay gắt xung quanh kho dự trữ uranium đã được làm giàu ở mức cao của Iran. Washington khẳng định sẽ không dỡ bỏ bất kỳ lệnh trừng phạt cho đến khi kho dự trữ này bị loại bỏ. Trong khi đó, Tehran cho rằng Mỹ cần dỡ bỏ một số lệnh trừng phạt như một bước trung gian và biện pháp xây dựng lòng tin. Chỉ khi đó, Iran mới phá hủy kho dự trữ hoặc chuyển giao nó cho một nước thứ ba để đổi lấy việc Mỹ dỡ bỏ các lệnh trừng phạt còn lại. Tehran coi yêu cầu tối đa của Washington trên bàn đàm phán là trở ngại cho bất kỳ thỏa thuận nào.

Chưa dừng ở đó, tranh cãi còn vượt ra ngoài vấn đề hạt nhân. Không như những người tiền nhiệm, ông Donald Trump đặt ra yêu cầu Iran phải hạn chế số lượng và tầm bắn của các tên lửa đạn đạo của nước này. Trong khi đó, chương trình tên lửa đạn đạo là trụ cột phòng thủ chiến lược của Iran. Các loại tên lửa đạn đạo như Emad, Khorramshahr, Ghadr, Sejjil và Soumar có tầm bắn từ 1.700-2.500km luôn được Tehran coi như công cụ răn đe quan trọng, là lá chắn bảo vệ rất cần thiết trước các mối đe dọa trong khu vực, đặc biệt là từ Israel.

Chính vì thế, Iran kiên quyết không thảo luận về chương trình tên lửa đạn đạo của mình, coi đây là lằn ranh đỏ đối với họ. Tehran tuyên bố đầy cứng rắn: “Chương trình tên lửa được phát triển để bảo vệ lãnh thổ của Iran, chứ không phải để thương lượng”. Họ lập luận: “Khi chúng ta bị Israel và Mỹ tấn công, tên lửa của chúng ta đã đến cứu giúp, vậy làm sao chúng ta có thể chấp nhận việc tự tước bỏ khả năng phòng thủ của mình”.

Washington còn muốn ép Tehran ngừng hậu thuẫn cho các nhóm vũ trang ủy nhiệm của Iran ở Trung Đông, bao gồm Hezbollah ở Nam Lebanon, Hamas ở Dải Gaza và Houthi ở Yemen. Trong khi đó, Iran cho rằng các cuộc đàm phán chỉ nên tập trung vào vấn đề hạt nhân và đòi hỏi của Mỹ là nhằm hậu thuẫn cho đồng minh Israel của mình. Thứ trưởng Ngoại giao Iran Takht-Ravanchi khẳng định: “Nếu muốn đạt được thỏa thuận thì phải tập trung vào vấn đề hạt nhân”.

Khó có thể hy vọng Tehran chấp nhận việc hạn chế chương trình tên lửa đạn đạo và chấp dứt sự hỗ trợ cho các lực lượng ủy nhiệm của Iran trong khu vực. Những lằn ranh đỏ mà Washington và Tehran đặt ra đang khiến cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran rơi vào bế tắc. Ông Raz Zimmt - chuyên gia của INSS (Viện nghiên cứu an ninh quốc gia Tel-Aviv) nhận định: “Mỹ tin rằng Iran quá yếu, không thể đối đầu quân sự, như vậy sẽ nhượng bộ về hạt nhân và tên lửa đạn đạo. Iran thì nghĩ rằng Mỹ không thể thay đổi chế độ và họ đủ khả năng biến cuộc can thiệp quân sự của Washington thành một cuộc chiến lâu dài và tốn kém”.

Trong tình hình bế tắc như hiện nay, chuyên gia Farid Vahid của Quỹ Jean Jaurès nhận định: “Một lần nữa, chiến tranh dường như khó tránh được. Chế độ Iran không bao giờ nhượng bộ về chương trình tên lửa đạn đạo hay các lực lượng ủy nhiệm. Còn ông Donald Trump sẽ không chấp nhận một thỏa thuận chỉ liên quan đến hạt nhân như JCPOA, mà ông đã xé bỏ vào năm 2018”.