Làm sao để không “bảo tàng hóa” di sản văn hóa?

Khi di sản không chỉ nằm trong bảo tàng

Di sản văn hóa, tự thân nó, vốn được sinh ra từ đời sống và chỉ có thể tiếp tục tồn tại khi còn gắn bó với cộng đồng. Thế nhưng trong thực tế hiện nay, không ít giá trị văn hóa đang dần bị “bảo tàng hóa” – được lưu giữ, trưng bày trang trọng, nhưng lại thiếu đi không gian thực hành và sự tương tác của con người. Khi di sản chỉ còn hiện diện sau những tấm kính trưng bày hay trong các sự kiện mang tính trình diễn, nguy cơ đứt gãy sự tiếp nối là điều khó tránh khỏi. 

Chính từ nhận thức ấy, nhiều dự án bảo tồn đương đại, trong đó có Vietnam Heritage, đã lựa chọn một hướng đi khác: đưa di sản trở lại đời sống thường nhật. Anh Nguyễn Hồng Dương – Đại diện dự án Vietnam Heritage cho biết: “Di sản đang có nguy cơ bị lãng quên và mai một. Dù hiện nay, công chúng đang có phong trào tôn vinh di sản văn hóa, thế nhưng mọi người có xu hướng tôn vinh 1 vài loại hình di sản, còn tồn tại những di sản văn hóa rất quan trọng và gần gũi thế nhưng lại bị bỏ quên, ít người biết tới. Ngoài ra, sự biến đổi khí hậu dẫn đến thiên tai có ảnh hưởng rất lớn tới công cuộc bảo tồn và phát triển di sản. Ví dụ rõ ràng nhất là trận lụt chưa từng có tiền lệ tại Cố đô Huế vừa qua”.

Thông qua việc kể lại câu chuyện của các làng nghề, nghệ nhân và những thực hành văn hóa dân gian bằng ngôn ngữ truyền thông hiện đại, dự án giúp di sản được tiếp cận không phải như một “hiện vật”, mà như một phần ký ức sống, có khả năng đối thoại với hiện tại. Khi được nhìn nhận như một trải nghiệm – có thể xem, nghe, chạm và tham gia – di sản mới thực sự tìm lại được sức sống bền lâu trong cộng đồng, đặc biệt là với thế hệ trẻ.

Bảo tồn không chỉ là giữ mà còn là trao truyền

Theo nhóm thực hiện dự án, bảo tồn di sản không đơn thuần là giữ nguyên những giá trị cũ, mà quan trọng hơn là trao truyền tinh thần di sản cho thế hệ tiếp nối. Một trong những hoạt động tiêu biểu của Vietnam Heritage chính là “Bách hoa bộ hành” – không gian nơi di sản được tái hiện thông qua trải nghiệm, sự tham gia và cảm nhận trực tiếp của giới trẻ. Di sản không chỉ được tái hiện bằng tư liệu hay ở không gian trưng bày, mà còn hiện diện sống động qua chính con người và những bộ trang phục truyền thống. Khi khoác lên mình những trang phục mang dấu ấn lịch sử và bản sắc dân tộc, người tham gia không còn đứng ngoài quá trình bảo tồn, mà trở thành một phần của dòng chảy văn hóa ấy.

Chính sự kết nối giữa con người – trang phục – không gian trải nghiệm đã giúp di sản vượt ra khỏi khuôn khổ trưng bày, để tiếp tục được “sống”, được cảm nhận và được trao truyền một cách tự nhiên trong đời sống đương đại.