Huyền thoại hang Tám Cô

Huyền thoại giữa Trường Sơn

Trong giai đoạn 1966-1973, tuyến đường 20 Quyết thắng là một trong những trọng điểm đánh phá ác liệt nhất của không quân Mỹ trên dãy Trường Sơn. Máu, mồ hôi và nước mắt của hàng vạn bộ đội, TNXP, dân công hỏa tuyến và nhân dân địa phương đã thấm đỏ từng tấc đất, làm nên khúc tráng ca hào hùng “Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước”. Trên tuyến đường huyết mạch này, các lực lượng ngày đêm bám trụ với tinh thần sắt đá: “Người trước ngã, người sau thay thế”, “Sống bám đường, chết kiên cường dũng cảm”, “Địch phá, ta sửa ta đi”, “Tất cả vì miền Nam ruột thịt! Tất cả vì chiến thắng!”.

Sau khi đường 20 được mở thông, việc chi viện cho chiến trường miền Nam bằng xe cơ giới trở nên liên tục, thông suốt. Nhận rõ vai trò chiến lược đặc biệt quan trọng của tuyến đường thuộc hệ thống đường mòn Hồ Chí Minh, đế quốc Mỹ đã điên cuồng dội bom hòng cắt đứt mạch máu giao thông này. Mỗi cung đường, mỗi địa danh trên đường 20 trở thành một “tọa độ lửa” khốc liệt: Cua chữ A, ngầm Ta Lê, đèo Phu La Nhích, ngầm Trạ Ang, Km14, Km16, phà Xuân Sơn... Đường 20 là trục ngang có mật độ bom đạn trên mỗi kilômét thuộc loại cao nhất Trường Sơn. Đặc biệt, cuối tháng 11-1969, suốt 15 ngày đêm, không quân Mỹ đã sử dụng B-52 kết hợp máy bay cường kích F-105, F-4 liên tục đánh phá trọng điểm ATP, biến nơi đây thành “chảo lửa” không ngơi nghỉ.

Vào chiều 14-11-1972, khi các lực lượng đang san lấp hố bom, sửa chữa đường để bảo đảm giao thông, máy bay Mỹ bất ngờ ập đến, trút xuống loạt bom dữ dội. Tám TNXP thuộc Đại đội 217, Ban Xây dựng 67, Đoàn 559 cùng năm chiến sĩ pháo cao xạ chạy vào trú ẩn trong một hang đá tại Km16+200. Loạt bom rung chuyển núi rừng, khiến khối đá nặng hơn 100 tấn đổ sập, bịt kín hoàn toàn cửa hang - nơi tám anh, chị TNXP: Đỗ Thị Loan, Nguyễn Văn Huệ, Nguyễn Hữu Phương, Trần Thị Tơ, Hoàng Văn Vụ, Nguyễn Mậu Kỷ, Lê Thị Lương, Lê Thị Mai (đều quê huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa) đang trú ẩn. Cùng thời điểm đó, năm chiến sĩ pháo cao xạ: Mai Đức Hùng, Đinh Công Đính, Nguyễn Văn Quận, Sầm Văn Mắc, Nguyễn Văn Thủy đã anh dũng hy sinh ngay trước cửa hang.

Bom đạn ngớt, đồng đội tức tốc lao đến tìm mọi cách phá đá cứu người nhưng tất cả đều bất lực. Chỉ cách nhau một vách đá, tiếng kêu cứu từ trong hang vọng ra day dứt: “Mẹ ơi, bầm ơi, cứu con với!”, “Các anh, các chị ơi, cứu chúng em với!”. Tiếng kêu xé lòng ấy ám ảnh những người ở lại. Cứ sau mỗi đợt đánh phá, bộ đội lại có mặt trước cửa hang, kiên trì tìm cách mở lối vào. Nhưng sức người không thắng nổi đá núi. Từng ngày trôi qua, tiếng gọi yếu dần... đến ngày thứ 9 thì hoàn toàn chìm vào im lặng.

Nơi hy sinh hoá thành bất tử

Đất nước hòa bình, quần thể Đền tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ đường 20 - Quyết thắng được hình thành. Nhiều du khách khi đến thăm đều chung một thắc mắc: Vì sao gọi là hang Tám Cô, trong khi tám liệt sĩ thanh niên xung phong hy sinh hôm ấy có bốn nam, bốn nữ?

Theo các cựu chiến binh từng sống và chiến đấu trên tuyến đường Hồ Chí Minh qua Quảng Bình giai đoạn 1966-1972, trước đó có một tiểu đội nữ thanh niên xung phong gồm tám cô gái phụ trách đoạn đường tại Km16+200, đóng chốt trong một hang đá ven đường. Bộ đội, TNXP hành quân qua đây quen gọi thân mật là hang Tám Cô. Tên gọi ấy được lớp người đi trước truyền lại cho lớp người sau, dần trở thành địa danh thân thuộc. Khi tám thanh niên xung phong quê Hoằng Hóa hy sinh tại đây, đồng đội không nỡ đổi tên. Và từ đó, hang Tám Cô hóa thành huyền thoại.

Năm 2010, Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cho tập thể liệt sĩ thanh niên xung phong hy sinh tại hang Tám Cô. Năm 2013, di tích hang Tám Cô được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Sách “Đường 20 Quyết thắng - Lịch sử, địa danh, sự tích và tri ân” đã ghi lại: “Ở đường 20 Quyết thắng, đất đá trên mỗi cây số đường, mỗi con suối, mỗi thước ngầm đều khét mùi bom đạn, trộn lẫn thép gang, mồ hôi và máu với đầy ắp những chiến tích và cả những hy sinh không sao diễn tả hết...”.

Hơn 50 năm trôi qua, ở nơi Di tích quốc gia đặc biệt - hang Tám Cô, đồng đội, nhân dân và du khách ngày ngày thắp nén hương tưởng nhớ sự hy sinh vĩ đại của các anh hùng liệt sĩ, lắng lòng trước quá khứ hào hùng của khúc tráng ca đường 20 Quyết thắng.

Cuối tháng 9-2025, tỉnh Quảng Trị quyết định khởi công công trình tôn tạo Di tích quốc gia đặc biệt hang Tám Cô. Trong quá trình thi công tại khu vực cửa hang, lực lượng chức năng đã phát hiện hài cốt và di vật của nhiều liệt sĩ. Sau khi xác định tám mẫu ADN trùng khớp với thân nhân liệt sĩ tại các địa phương như Thanh Hóa, Ninh Bình (Nam Định cũ), tỉnh Quảng Trị đã tổ chức trọng thể lễ viếng, truy điệu. Thể theo nguyện vọng của các gia đình, hài cốt và di vật liệt sĩ được an táng tại ngôi mộ chung ngay lối vào hang Tám Cô - như một sự trở về trọn vẹn, thiêng liêng.

Ngôi mộ chung được xây dựng theo phong tục truyền thống của dân tộc; đá sử dụng lấy từ Thanh Hóa và một số địa phương - quê hương các liệt sĩ. Cùng với đó, toàn bộ khuôn viên Di tích đặc biệt hang Tám Cô và Đền tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ đường 20 Quyết thắng được tôn tạo đồng bộ, bảo đảm sự uy nghiêm, thành kính - để huyền thoại hang Tám Cô mãi mãi khắc sâu trong tâm thức các thế hệ hôm nay và mai sau.