Gặp “Người con gái sông La” - Anh hùng mà bình dị

Nhân vật đặc biệt trong cuộc gặp mặt xúc động của Báo CCB Việt Nam

Vào đúng dịp kỷ niệm 81 năm Ngày Cách mạng Tháng Tám thành công (19.8.1945 - 19.8.2026), Báo CCB Việt Nam tổ chức gặp mặt kỷ niệm 15 năm Ngày thành lập Cơ quan thường trú tại khu vực Bắc miền Trung và đón nhận Bằng khen của Hội CCB Việt Nam tặng cơ quan này. Buổi gặp mặt rất xúc động với sự tham dự của nhiều nhân chứng lịch sử, trong đó có Anh hùng La Thị Tám. Khác với suy nghĩ trước đây của tôi, “Người con gái sông La kiên cường” có “Đôi mắt trong tựa ngọc” nay đã sắp bước sang tuổi tám mươi mà vẫn nhanh nhẹn và vô cùng bình dị. Người Anh hùng rất kiệm lời khi nói về chiến công của mình nhưng lại hào hứng khi kể lại chiến công của đồng đội.

Anh hùng La Thị Tám kể với tôi rằng, quê bà ở xã Vĩnh Lộc, huyện Can Lộc (cũ) nay là xã Khánh Vĩnh Yên, tỉnh Hà Tĩnh, ở ngay cạnh dòng sông La nước xanh biếc như trong lời bài hát “Người con gái sông La”. Họ của bà cũng mang tên dòng sông này. Hiện gia đình bà sống ở phường Thành Sen, Hà Tĩnh.

Bà La Thị Tám là con thứ trong một gia đình nông dân nghèo đông anh em. Năm 1967, khi máy bay Mỹ đánh phá ác liệt miền Bắc, vừa tròn 18 tuổi, bà đã “xếp bút nghiên”, gia nhập Đội Thanh niên xung phong C2 làm nhiệm vụ bảo đảm giao thông vận tải tại khu vực ngã ba Đồng Lộc (huyện Can Lộc, Hà Tĩnh). Thời điểm đó, ngã ba Đồng Lộc là mạch máu giao thông rất quan trọng của mọi tuyến đường ra Bắc vào Nam, một trọng điểm của tuyến chi viện chiến lược mang tên Bác Hồ, đảm nhiệm vận chuyển quân và vũ khí, lương thực... vào miền Nam nên bị địch ngày đêm đánh phá ác liệt để ngăn chặn. Nơi đây được xem là "tọa độ chết", bởi chỉ trong vòng 8 tháng trời (từ tháng 3 đến tháng 10-1968), máy bay Mỹ đã trút xuống 48.600 quả bom các loại.

“Tôi được cấp trên giao nhiệm vụ là đứng trên đồi Mòi (ngọn đồi cao nhất ở khu vực ngã ba Đồng Lộc), dùng ống nhòm quan sát bom Mỹ thả xuống. Xác định xem bao nhiêu bom đã rơi, bao nhiêu quả đã nổ. Nếu quả nào chưa nổ thì lập tức khi máy bay qua, chạy xuống cắm cọc tiêu báo có bom để bộ đội công binh biết và rà phá. Công việc của tôi có vậy thôi mà. Lúc đầu chưa quen việc, tôi chỉ dám đến gần quả bom khoảng 5m, nhưng như vậy thì không đáp ứng được yêu cầu. Rồi sau đó tôi nghĩ, thà mình chết một mình mà đảm bảo mạng sống cho bao nhiêu người khác, nên tôi tiến sát hơn để cắm tiêu báo vị trí bom.” - Bà Tám kể.

Sử sách đã ghi lại: ròng rã suốt 200 ngày đêm ở ngã ba Đồng Lộc, La Thị Tám đã đếm và cắm tiêu được 1.205 quả bom. Tháng 12-1969 bà La Thị Tám được Nhà nước ta phong tặng danh hiệu cao quý Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân khi bà tròn 20 tuổi.

Từ bức ảnh sống động đến bài hát nổi tiếng

Hình ảnh người con gái nhỏ nhắn, dũng cảm, kiên trung khoác chiếc áo dù, miệng cười tinh nghịch, tay cầm ống nhòm luôn thường trực trên đỉnh đồi đếm bom, rồi chạy như con thoi giữa trận địa để cắm tiêu đã lọt vào ống kính của nhiều phóng viên chiến trường, trong đó có phóng viên Văn Bảo. Ông đã may mắn chụp được khoảnh khắc nữ thanh niên xung phong La Thị Tám đang đứng trên đồi Mòi, tay cầm ống nhòm, đôi mắt sáng bừng nhìn ra xa. Bức ảnh sau đó được đăng nhiều trên các báo trong nước và quốc tế.

Trả lời phỏng vấn báo chí, nghệ sĩ Văn Bảo từng chia sẻ: “Phụ nữ bao giờ cũng đẹp, nhưng có lẽ trong chiến tranh, họ lại đẹp rạng ngời và trở thành niềm say mê trong cuộc đời cầm máy ảnh đi chiến trường của tôi. "Có nhiều 'người mẫu' đã lọt vào ống kính của tôi, nhưng riêng La Thị Tám để lại một ấn tượng không thể nào quên".

Nhà thơ Nguyễn Phương Thúy (con gái của nhà phê bình văn học Hoài Chân) hồi đó đang là giảng viên của Nhạc viện Hà Nội, trong một lần đọc báo viết về La Thị Tám, nhìn vào đôi mắt của nhân vật, chị đã tuôn trào cảm xúc và thức trắng đêm để viết bài thơ "Cô gái sông La".

"Lúc đó tôi chưa một lần đến sông La, cảm hứng sáng tác hoàn toàn qua cảm nhận về bài báo và đôi mắt của La Thị Tám. 30 năm sau, tôi mới có điều kiện về Hà Tĩnh, xem dòng sông La và vùng đất ngã ba Đồng Lộc, lúc đó mới có cơ sở khẳng định cảm nhận của mình về đất và người ở nơi đây không sai" - Nhà thơ Nguyễn Phương Thúy nói.

Năm 1970, trong một chuyến công tác tại Hà Tĩnh, nhạc sĩ Doãn Nho tận mắt thấy quả đồi nơi anh hùng La Thị Tám ngày đêm đứng đếm bom, và từ cảm xúc về mảnh đất Đồng Lộc, về người con gái trong bài thơ "Cô gái sông La" mà ông được đọc qua sách báo, ông đã phổ nhạc bài thơ và đổi tên thành bài hát "Người con gái sông La".

Người thể hiện bài hát này đầu tiên là NSND Tường Vi, sau này một số nghệ sĩ thể hiện cũng rất thành công như NSND Thu Hiền, NSND Phạm Phương Thảo, gần đây là ca sĩ Anh Thơ... Những lời ca vang lên thật đẹp, xúc động: "Người con gái quê ta đôi mắt trong tựa ngọc/ Đôi giọt nước sông La thương như trời quê ta/ Em dõi theo từng ngày đếm từng loạt bom rơi/ Cho bom nổ bên tai em vẫn đứng giữa trời...”.

Dư âm "Người con gái sông La"

Anh hùng La Thị Tám kể, vào mùa đông năm 1970 bà tình cờ nghe ca khúc "Người con gái sông La" qua sóng phát thanh, lúc đó rất vui và xúc động. Theo bà, trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của dân tộc đã có rất nhiều tập thể, cá nhân xứng đáng để nêu gương. Tác giả của bài hát “Người con gái sông La” muốn ca ngợi tất cả những cống hiến, việc làm của các cô gái Hà Tĩnh trong kháng chiến và bà là người rất may mắn được đại diện cho tập thể ấy.

Chiến tranh kết thúc, như nhiều cô gái từng phục vụ chiến trường trở về, Tám được chuyển ngành về công tác tại cơ quan Dân chính Đảng tỉnh Hà Tĩnh, lấy chồng là bộ đội và sinh được 2 người con đủ "cả nếp lẫn tẻ".

"Cuộc sống về hưu của tôi cũng bình lặng, thoải mái. Người con gái đầu làm việc ở Hà Nội, cậu con trai đang ở cùng với tôi. Các cháu đều ngoan. Tôi hài lòng với cuộc sống hiện tại" - Bà Tám nói.

Bà Tám xúc động kể lại câu chuyện gặp nhạc sĩ Doãn Nho hơn hai chục năm về trước, khi Đài Phát thanh - Truyền hình Hà Tĩnh tổ chức một chương trình ca nhạc mang tên Âm vang sông La. Đó là lần đầu tiên nhạc sĩ về lại Hà Tĩnh sau khi kết thúc chiến tranh và cũng là lần đầu tiên nhân vật trong bài hát mới được gặp tác giả. Nhạc sĩ Doãn Nho lúc đó đã nói với bà rằng “Chúng ta tự hào vì đã có mặt trong cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc. Tự hào vì tuổi trẻ của chúng ta đẹp. Cả một thế hệ đẹp vô cùng. Thế mới thắng Mỹ được chứ!”.

Nhà báo Lê Anh Thi, Trưởng cơ quan thường trú Báo CCB Việt Nam tại khu vực Bắc miền Trung cho biết: Đồi Mòi nơi anh hùng La Thị Tám đếm bom khi xưa, nay đã được gọi là đồi La Thị Tám, một trong những địa điểm du lịch của tỉnh Hà Tĩnh. Dưới chân đồi được trồng bạt ngàn hoa sim luôn nở hoa rất đẹp.