Đổi mới phương thức giáo dục văn hóa truyền thống cho thanh niên

"Văn hóa quyết định khả năng đi xa"

Văn hóa truyền thống là tập hợp gồm các giá trị, phong tục, niềm tin và lối sống đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ trong một cộng đồng hoặc xã hội. Nó bao gồm những yếu tố như phong tục tập quán, giá trị đạo đức, ngôn ngữ, và các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể.

Trong suốt chiều dài lịch sử hàng nghìn năm của dân tộc, văn hóa truyền thống Việt Nam luôn là nguồn lực tinh thần to lớn, góp phần hun đúc lòng yêu nước, ý chí độc lập dân tộc và sức mạnh đoàn kết cộng đồng. Trong thời kỳ Bắc thuộc, mặc dù chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ văn hóa phương Bắc, người Việt vẫn giữ được bản sắc riêng nhờ tính bền bỉ của văn hóa làng xã và phong tục tập quán truyền thống.

Đến thời kỳ hiện đại, văn hóa truyền thống tiếp tục là nền tảng tinh thần quan trọng trong công cuộc đấu tranh giành độc lập, thống nhất đất nước và xây dựng chủ nghĩa xã hội.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, văn hóa truyền thống trở thành yếu tố cốt lõi giúp Việt Nam khẳng định sự khác biệt và độc đáo trên thế giới và một lá chắn vững chắc giúp giữ gìn bản sắc dân tộc, đồng thời là cầu nối để Việt Nam quảng bá hình ảnh đất nước ra thế giới.

Ngày 25-2-2026, phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế Nhà nước và Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, đồng chí Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh: “Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nói "Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi". Lời dạy ấy đến hôm nay càng cho thấy văn hóa không chỉ đồng hành với phát triển, mà văn hóa phải đứng ở "vị trí dẫn đường", là nền tảng định hình chất lượng con người và chất lượng quốc gia. Nếu kinh tế quyết định năng lực đi nhanh, thì "văn hóa quyết định khả năng đi xa". Nếu kinh tế tạo ra của cải vật chất, thì văn hóa tạo ra bản lĩnh, kỷ luật, niềm tin và sức mạnh tinh thần để đất nước vượt qua thử thách và vươn lên”.

Nguy cơ lệnh chuẩn

Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ và toàn cầu hóa đã tạo ra những thay đổi sâu sắc trong đời sống xã hội, đặc biệt là đối với thế hệ trẻ. Học sinh, sinh viên ngày nay có điều kiện tiếp cận nguồn thông tin phong phú từ internet và các nền tảng mạng xã hội. Điều này mang lại nhiều cơ hội học tập và mở rộng tầm nhìn, nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách thức không nhỏ đối với việc giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, nhất là nguy cơ lệnh chuẩn.

Các phong tục, nghi lễ và nghệ thuật dân gian - vốn là “linh hồn” của đời sống cộng đồng ngày càng bị lãng quên hoặc biến đổi theo hướng thương mại hóa. Khá nhiều lễ hội đã bị biến dạng so với nguồn gốc ban đầu, bị pha tạp, lai căng, thậm chí cố bắt chước nước ngoài! Chẳng hạn, coi trọng phần hội hơn phần lễ, tăng cường một cách thiếu thận trọng việc sân khấu hóa nội dung cả phần lễ và phần hội, gán ghép một cách khiên cưỡng nội dung và hình thức hiện đại vào nội dung và hình thức vốn là dân gian truyền thống của lễ hội cổ truyền, gây ra sự khập khiễng, trái khoáy ...

Các loại hình nghệ thuật truyền thống như chèo, tuồng, cải lương đang gặp nhiều khó khăn trong việc tìm lại vị thế trong đời sống văn hóa đương đại. Những buổi biểu diễn nghệ thuật dân gian ngày càng vắng bóng khán giả, đặc biệt là giới trẻ. Một bộ phận giới trẻ, nhất là sinh viên quay lưng lại với văn hóa truyền thống. Giới trẻ dễ bị cuốn vào các trào lưu văn hóa ngoại lai, từ phim ảnh, âm nhạc đến lối sống hiện đại, khiến họ dần mất kết nối với cội nguồn văn hóa dân tộc. Nhiều bạn trẻ không còn nhận thức đầy đủ về ý nghĩa của các phong tục tập quán, nghi lễ hay các loại hình nghệ thuật dân gian. Hiện tượng này không chỉ phản ánh sự thay đổi trong tư duy mà còn làm giảm khả năng kế thừa và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống.

Đặc biệt, sự xâm nhập mạnh mẽ của các sản phẩm văn hóa nước ngoài đang tạo nên sự cạnh tranh gay gắt với văn hóa dân tộc. Chẳng hạn, trong lĩnh vực giải trí, giới trẻ đang bị cuốn theo những trào lưu du nhập từ nước ngoài, thậm chí vấn đề đã lên đến mức báo động. Các thế lực thù địch và cơ hội chính trị lợi dụng sự xâm nhập này để đầu độc giới trẻ bằng những thủ đoạn dụ dỗ việc “sống gấp”, “sống thử”, “tự do tuyệt đối”... Sự bùng nổ của mạng xã hội cũng đặt ra nhiều vấn đề đối với việc định hướng văn hóa cho giới trẻ. Không gian mạng là môi trường mở, nơi các luồng thông tin tích cực và tiêu cực cùng tồn tại. Nếu thiếu khả năng chọn lọc và tư duy phản biện, thanh niên có thể bị tác động bởi những quan điểm sai lệch, dẫn đến sự hiểu biết chưa đầy đủ về lịch sử và văn hóa dân tộc, thậm chí quay lưng lại với Đảng và Tổ quốc.

 Những thách thức này đặt ra yêu cầu phải đổi mới phương thức giáo dục văn hóa truyền thống trong nhà trường, giúp học sinh, sinh viên tiếp cận các giá trị văn hóa dân tộc một cách sinh động, phù hợp với tâm lý và nhu cầu của thế hệ trẻ.

Cần đổi mới công tác giáo dục văn hóa truyền thống cho thanh niên

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và chuyển đổi số mạnh mẽ hiện nay, việc đổi mới công tác giáo dục văn hóa truyền thống cho thanh niên càng trở nên cấp thiết. Trong đó cần tập trung thực hiện tốt một số giải pháp sau đây;

Một là, tăng cường tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức về văn hóa truyền thống. Giáo dục là nền tảng quan trọng để bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Cần tích hợp nội dung về văn hóa truyền thống vào chương trình các cấp học từ tiểu học đến đại học, lồng ghép trong các môn lịch sử, văn học và giáo dục công dân. Đồng thời, tăng cường đầu tư thư viện, phòng trưng bày di sản và tài liệu giảng dạy về văn hóa truyền thống.

Cùng với lồng ghép nội dung văn hóa vào giảng dạy, các trường học cần thành lập câu lạc bộ văn hóa dân gian tại các trường, khuyến khích học sinh sáng tạo sản phẩm văn hóa như bài viết, video về di sản. Các chiến dịch truyền thông trực tuyến cũng cần được tổ chức thường xuyên để lan tỏa giá trị văn hóa.

Hai là, ứng dụng công nghệ hiện đại. Trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, công nghệ số đang mở ra những cơ hội lớn để bảo tồn và quảng bá văn hóa truyền thống một cách sáng tạo và hiệu quả. Việc ứng dụng công nghệ số vào công tác bảo tồn không chỉ giúp lưu trữ các giá trị văn hóa mà còn làm mới cách tiếp cận, khiến di sản trở nên hấp dẫn hơn với thế hệ trẻ.

Ba là, phát triển du lịch văn hóa. Du lịch văn hóa là cầu nối quan trọng để bảo tồn và quảng bá văn hóa truyền thống ra thế giới. Các sản phẩm du lịch như tour tham quan làng nghề, trải nghiệm lễ hội, hoặc khám phá ẩm thực cần được phát triển bền vững, kết hợp trải nghiệm và giáo dục, như học làm gốm ở Bát Tràng, thử dệt lụa tại Vạn Phúc, hoặc tham gia nghi lễ truyền thống ở Hội An. Tuy nhiên, cần tránh thương mại hóa quá mức và tình trạng quá tải để bảo đảm tính bền vững và giữ gìn giá trị di sản.

Bốn là, thúc đẩy hợp tác quốc tế về văn hóa. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, hợp tác quốc tế là giải pháp quan trọng để quảng bá văn hóa Việt Nam ra thế giới và học hỏi kinh nghiệm bảo tồn di sản từ các quốc gia. Các chương trình trao đổi văn hóa, tổ chức hội nghị quốc tế, triển lãm và lễ hội văn hóa Việt Nam tại nước ngoài sẽ giúp nâng cao vị thế của Việt Nam và khẳng định bản sắc văn hóa độc đáo.

Năm là, cần tiếp tục đổi mới nội dung và phương pháp giảng dạy trong các trường học. Các môn học liên quan đến lịch sử, văn hóa và tư tưởng cần được thiết kế theo hướng sinh động, gắn với thực tiễn đời sống, giúp sinh viên hiểu rõ ý nghĩa của các giá trị truyền thống trong bối cảnh hiện đại. Bên cạnh đó, cần tăng cường các hoạt động trải nghiệm thực tế như tham quan di tích lịch sử, tham gia các dự án bảo tồn di sản văn hóa, hay tham gia các chương trình tình nguyện cộng đồng. Những hoạt động này giúp sinh viên không chỉ học tập qua sách vở mà còn trực tiếp cảm nhận và trải nghiệm các giá trị văn hóa trong đời sống.

Sáu là, việc giáo dục văn hóa truyền thống cho sinh viên cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và xã hội, phát huy vai trò của đội ngũ CCB. Nhà trường không chỉ dạy chữ, mà phải dạy làm người, dạy trách nhiệm công dân, dạy kỷ luật và năng lực sống. Gia đình không chỉ là nơi nuôi dưỡng vật chất, mà là nơi hình thành nhân cách, nền nếp và lòng tự trọng. Cộng đồng không chỉ tạo ra không gian sinh hoạt, mà phải tạo ra môi trường tôn vinh điều tốt, khuyến khích lao động, khuyến khích học tập và khuyến khích cống hiến. Khi các lực lượng này cùng phối hợp, việc giáo dục văn hóa truyền thống sẽ đạt hiệu quả cao hơn. Đặc biệt, cần phát huy vai trò của các cấp hội CCB, đội ngũ CCB trong việc giáo dục truyền thống lịch sử cho thế hệ trẻ.

Bảy là, chủ động ngăn ngừa những thông tin xấu độc ảnh hưởng đến thế hệ trẻ. Trong kỷ nguyên số, môi trường văn hóa mở rộng sang không gian mạng, nơi thông tin lan truyền nhanh, cảm xúc bị kích động dễ dàng và độc hại có thể "đầu độc", tạo mơ hồ trong nhận thức nếu thiếu sức đề kháng. Vì vậy, cần nâng cao năng lực "miễn dịch xã hội" trước tin giả, thông tin xấu độc và xây dựng văn hóa tranh luận văn minh, văn hóa ứng xử có trách nhiệm. Kiên quyết bài trừ bạo lực ngôn từ, xúc phạm nhân phẩm, gieo rắc hằn thù, chia rẽ và suy đồi. Chủ động đấu tranh chống các quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng, góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.