Địa đạo Văn La: “Pháo đài” kiên cường trong lòng đất

Bí mật trong lòng đất

Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, nghệ thuật chiến tranh nhân dân ở Việt Nam đã đạt đến những đỉnh cao sáng tạo. Nếu như địa đạo Củ Chi (ở TP. Hồ Chí Minh) hay Vịnh Mốc (tỉnh Quảng Trị) đã trở thành những địa danh quen thuộc trên bản đồ lịch sử thì địa đạo Văn La (ở tỉnh Quảng Bình cũ) là một minh chứng tiêu biểu cho trí tuệ và lòng quả cảm của người dân vùng tuyến lửa. Địa đạo Văn La ở làng Văn La, xã Quảng Ninh (tỉnh Quảng Trị) là địa đạo duy nhất ở tỉnh Quảng Bình (cũ), là nơi để mọi người tránh trú bom đạn của địch đánh phá ác liệt.

Ông Trần Văn Chường - Nhà nghiên cứu lịch sử địa phương cho biết: Ngược dòng lịch sử, vào những năm chiến tranh phá hoại, đế quốc Mỹ tập trung hủy diệt khu vực Quán Hàu và các vùng phụ cận nhằm cắt đứt nguồn chi viện cho chiến trường. Bom đạn trút xuống nơi đây không ngơi nghỉ, làng mạc tan hoang, ruộng đồng cày xới. Đầu năm 1966, thực hiện Nghị quyết Trung ương và chỉ đạo của Tỉnh ủy Quảng Bình, Huyện ủy Quảng Ninh đã tập trung xây dựng làng chiến đấu, tăng cường phòng không nhân dân, tổ chức sơ tán người già, trẻ em ra khỏi vùng trọng điểm.

Với phương châm “mỗi người dân là một chiến sĩ, mỗi thôn xóm là một pháo đài”, xã Lương Ninh đã vận động nhân dân đào giao thông hào, làm hầm trú ẩn với tinh thần “Nhà che mưa che nắng, hầm che máu che xương”. Thực hiện nhiệm vụ xây dựng làng chiến đấu, bảo đảm giao thông vận tải, nhân dân làng Văn La (xã Lương Ninh) tổ chức đào hàng trăm km giao thông hào xung quanh làng và hệ thống hầm trú ẩn tại các gia đình để tránh bom đạn của đế quốc Mỹ.

Khi chiến tranh bước vào giai đoạn ác liệt, Mỹ liên tục tăng cường đánh phá nên các hầm trú ẩn tại nhà không bảo an toàn. Trước tình hình đó, cán bộ và nhân dân xã Lương Ninh đã đưa ra nhiều phương án để đảm bảo an toàn tính mạng cho nhân dân, trong đó ý tưởng “Xây dựng một hệ thống địa đạo quy mô, kiên cố, ăn sâu vào lòng đất” ở Văn La được người dân đồng thuận.

Địa đạo Văn La được triển khai vào giữa tháng 6-1966 ở dưới một ngọn đồi, phía trên không có cây to, là nơi chỉ trồng hoa màu để tránh sự chú ý của máy bay địch. Phía trước là đồng ruộng, thuận tiện cho người dân đang sản xuất có thể nhanh chóng xuống hầm khi bom đạn bất ngờ trút xuống. Địa điểm này còn gắn liền với khu dân cư và hệ thống giao thông hào chằng chịt trong thôn. Tất cả các lối hào đều dẫn về cửa địa đạo, tạo thành mạng lưới trú ẩn an toàn.

Theo thiết kế, địa đạo dài khoảng 150m, nằm sâu dưới lòng đất từ 5m, rộng 1,5m, cao 1,8m. Trần hầm được làm theo hình vòm cung để tăng khả năng chịu lực. Địa đạo có hình chữ L với 3 cửa ra vào để đề phòng trúng bom làm sập toàn bộ địa đạo. Mỗi cửa cách nhau từ 50 đến 100m, được bố trí kín đáo, ngụy trang khéo léo dưới lùm cây, bụi rậm hoặc trong ruộng đồng. Cửa thứ nhất nằm gần khu vực chân lòi Hoàn Vũ - gần ruộng để người dân đang lao động có thể nhanh chóng vào tránh bom. Hai cửa còn lại bố trí ở những vị trí thuận lợi cho việc thoát hiểm và phân tán lực lượng khi cần thiết. Cách bố trí đó cũng phù hợp với cấu trúc địa chất nơi đây khá cứng, giúp địa đạo vừa vững chắc, vừa hạn chế tình trạng ẩm ướt.

360 ngày gian khó đào địa đạo

Trung đội dân quân của xã Lương Ninh (nay là xã Quảng Ninh), gồm 36 người được lựa chọn từ các xã viên của các đội sản xuất nhận nhiệm vụ đào địa đạo. Trung đội do các đồng chí Nguyễn Chước làm trung đội trưởng, Nguyễn Thựu làm trung đội phó. Lực lượng được chia thành ba tiểu đội thay phiên nhau làm việc, trong đó có một tiểu đội nữ do đồng chí Lê Thị Chĩu làm Tiểu đội trưởng. Quá trình đào địa đạo diễn ra cực kỳ gian khổ nhưng đã thể hiện được ý chí sắt đá, quyết tâm kiên cường với mong muốn tạo ra một nơi trú ẩn an toàn để người dân yên tâm chiến đấu và sản xuất. Để đảm bảo an toàn, công việc đào hầm được tiến hành chủ yếu vào ban đêm.

Mỗi ca đào thường có 3 người, trong đó hai người trực tiếp đào từng tấc đất, gỡ từng viên đá, một người chuyển đất ra ngoài. Khi đào vào sâu, đất được cho vào xe cút kít bằng gỗ để vận chuyển, sau đó đổ ra những vị trí đã tính toán kỹ nhằm tránh bị lộ. Khi đào vào sâu, do thiếu ánh sáng nên mọi người phải dùng đèn dầu ma dút để thắp sáng khiến cho không khí ở trong địa đạo rất ngột ngạt, khó thở. Khói đèn bám đầy cả vào mắt mũi khiến cho người đào đất gặp nhiều khó khăn, vất vả. Vấn đề đặt ra lúc đó là làm sao để có thể vừa đào, vừa định hướng giữa 2 cửa mà không bị lệch nhau khi không có phương tiện định vị? Trước thử thách này, cán bộ và nhân dân thôn Văn La đã hợp sức và đưa ra sáng tạo: Cứ đào được vài mét địa đạo lại cắm cọc 3 tiêu, nếu thấy không thẳng thì nắn hai bên thành địa đạo lại cho thẳng. Cứ thế dần dần cho đến khi hai đường đào gặp nhau thì sai số xảy ra không đáng kể, chỉ chênh lệch vài phân.

Do yếu tố địa chất nên đường hầm không thể thực hiện giống như thiết kế ban đầu. Địa đạo vẫn sâu 5 mét nhưng bề rộng chỉ đào được 1 mét  và chiều cao 1,3 mét với mái trần hình vòng cung. Với những công cụ thô sơ nhưng bằng trí thông minh, sáng tạo và bằng sự kiên trì, từng nhát cuốc, từng xẻng đất thấm đẫm mồ hôi, thậm chí cả máu của những người dân quân đã tạo nên kết quả sau hơn 360 ngày không ngừng nghỉ, địa đạo Văn La đã hoàn thành.

Nơi sự sống được chở che

Ông Lê Trọng Duận - người nghiên cứu lịch sử và là nhân chứng biết khá rõ về địa đạo chia sẻ: Khi địa đạo mới đào được khoảng 10 mét, ban đêm đã có người vào ngủ, ban ngày có người sơ tán đến gần để tránh bom. Càng đào vào sâu càng chứa được nhiều người hơn cho đến khi hoàn thành, địa đạo có sức chứa khoảng 300 người. Trong lòng đất tối, tiếng bom nổ rung chuyển mặt đất phía trên, nhưng dưới hầm, người già, trẻ nhỏ và dân quân vẫn kiên cường bám trụ, giữ vững nhịp sống và sản xuất.

Không chỉ là nơi tránh bom, địa đạo còn là nơi hội họp, cất giấu lương thực, vũ khí, là trạm trung chuyển lực lượng trong những tình huống khẩn cấp. Trong địa đạo có một số vị trí có chiều rộng hơn 1 mét được kê những tấm ván gỗ làm chỗ cho bệnh nhân ở gần đó vào tránh bom những khi chiến sự ác liệt. Ở bên ngoài với hệ thống giao thông hào chằng chịt khắp làng, tất cả đều dẫn đến các cửa vào địa đạo thuận tiện cho người dân nhanh chóng vào trú ẩn những khi máy bay địch bất ngờ thả bom.

Cùng với người dân trong thôn Văn La, lực lượng bảo vệ bến phà Quán Hàu bị thương cũng được sơ tán đến đây. Những chiến sĩ lái xe chở hàng vào miền Nam… gặp lúc máy bay địch thả bom, pháo địch bắn từ biển vào cũng đến đây tránh trú. Từ lòng đất, làng Văn La vẫn tiếp tục chi viện cho tiền tuyến, giữ vững mạch máu giao thông quan trọng của miền Trung.

Chiến tranh lùi xa, địa đạo Văn La vẫn giữ được cấu trúc ban đầu. Hệ thống hầm hào, cửa ra vào, chiều sâu, chiều rộng vẫn còn đó như một chứng nhân lặng lẽ của lịch sử. Ngày nay, nơi đây đã trở thành di tích lịch sử – văn hóa, là địa chỉ đỏ trong hành trình tham quan, tìm hiểu truyền thống của người dân và du khách. Với những giá trị tiêu biểu, địa đạo Văn La đã được UBND tỉnh Quảng Bình (nay là Quảng Trị) công nhận là di tích lịch sử cấp tỉnh tại quyết định số 65 ngày 28-12-2005. Địa đạo Văn La cùng với hệ thống di tích lịch sử Bến phà Quán Hàu, Long Đại… đã tạo nên chuỗi di tích lịch sử tiêu biểu, địa chỉ đỏ để du khách, cựu chiến binh tìm về để tri ân, tìm hiểu lịch sử những năm tháng chiến tranh ác liệt nhưng đầy hào hùng của người dân vùng tuyến lửa Quảng Trị.

Giữa không gian yên bình của làng quê Quảng Ninh hôm nay, địa đạo Văn La nhắc nhớ về một thời “đất cũng biết che chở con người”. Đó là bài học về tinh thần đoàn kết, về sức mạnh của lòng dân và về khát vọng sống mãnh liệt ngay trong những năm tháng khốc liệt nhất của lịch sử dân tộc.