Đền Tranh: Di sản Quốc gia xuống cấp đang chờ quyết sách

Đền Tranh, tọa lạc tại thôn Hoàng Thạch, xã Tề Lỗ, tỉnh Phú Thọ, là một trong những công trình tín ngưỡng có giá trị lịch sử, văn hóa lâu đời của địa phương. Năm 1993, ngôi đền được Nhà nước xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia, ghi nhận những giá trị đặc sắc về kiến trúc, lịch sử và đời sống tâm linh của cộng đồng dân cư vùng đất này.

Trải qua hơn 30 năm kể từ ngày được công nhận, Đền Tranh vẫn là điểm sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng quan trọng của người dân địa phương và du khách thập phương. Tuy nhiên, phía sau danh hiệu di tích cấp Quốc gia là thực trạng đáng lo ngại khi nhiều hạng mục của công trình đang xuống cấp nghiêm trọng, đứng trước nguy cơ hư hỏng nếu không được đầu tư, bảo tồn kịp thời.

Di tích Quốc gia đối mặt nguy cơ hư hỏng nghiêm trọng

Theo ghi nhận thực tế, nhiều dấu hiệu xuống cấp tại Đền Tranh đang hiện hữu rõ nét và ngày càng trở nên nghiêm trọng hơn theo thời gian.

Tại khu vực đền chính, hệ thống mái ngói đã xuất hiện tình trạng xô lệch, nhiều viên ngói bị nứt vỡ, tạo ra các điểm thấm dột mỗi khi mưa lớn. Nước mưa ngấm lâu ngày không chỉ ảnh hưởng đến mỹ quan mà còn tác động trực tiếp đến kết cấu công trình, đẩy nhanh quá trình xuống cấp của các hạng mục bên trong.

Không chỉ phần mái, nhiều đoạn tường bao quanh khuôn viên đền cũng xuất hiện các vết nứt kéo dài, lớp vữa bảo vệ bong tróc từng mảng. Những dấu hiệu này cho thấy sự suy giảm về độ bền của công trình sau nhiều năm chịu tác động của thời tiết và môi trường.

Đáng lo ngại hơn, hệ thống cấu kiện gỗ (đây là bộ phận giữ vai trò chịu lực chính của công trình) đang bị mối mọt xâm hại ở nhiều vị trí. Một số cấu kiện có dấu hiệu mục ruỗng, ảnh hưởng đến khả năng chịu lực và sự ổn định của toàn bộ kiến trúc đền.

Theo những người trực tiếp quản lý di tích, việc duy tu, sửa chữa trong những năm qua chủ yếu mang tính chất khắc phục tạm thời do nguồn kinh phí hạn chế. Trong khi đó, mức độ xuống cấp của công trình ngày càng gia tăng, vượt quá khả năng bảo dưỡng thường xuyên.

Không chỉ đối mặt với nguy cơ hư hỏng từ bên trong, Đền Tranh còn chịu tác động từ các yếu tố tự nhiên bên ngoài. Khu vực đền nằm gần sông Phan, nơi thời gian qua xuất hiện tình trạng sạt lở và sụt lún cục bộ tại nhiều vị trí ven bờ.

Hiện tượng này đang tạo ra mối đe dọa kép. Một mặt, nguy cơ sạt lở có thể ảnh hưởng trực tiếp đến nền móng và sự an toàn của khu di tích. Mặt khác, tình trạng xâm thực ven sông còn tác động đến đời sống, tài sản của các hộ dân sinh sống trong khu vực lân cận.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng diễn biến phức tạp, các hiện tượng thời tiết cực đoan xuất hiện với tần suất nhiều hơn, nguy cơ sạt lở được dự báo sẽ tiếp tục gia tăng trong mùa mưa bão sắp tới. Nếu không có giải pháp gia cố và bảo vệ kịp thời, những tác động từ dòng chảy có thể khiến hiện trạng di tích tiếp tục bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Cần những hành động cụ thể thay vì chỉ dừng ở cảnh báo

Trước thực trạng trên, ngày 9/6/2026, đồng chí Đinh Công Sứ, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ cùng đoàn công tác đã trực tiếp kiểm tra hiện trường tại khu vực Đền Tranh và bờ sông Phan.

Qua kiểm tra thực địa, lãnh đạo tỉnh đã nhấn mạnh yêu cầu khẩn trương nghiên cứu, triển khai các giải pháp phòng chống sạt lở nhằm bảo đảm an toàn cho di tích cũng như khu dân cư xung quanh. Đây được xem là động thái kịp thời, thể hiện sự quan tâm của chính quyền địa phương đối với công tác bảo tồn di sản văn hóa.

Tuy nhiên, theo nhiều ý kiến, điều mà địa phương và người dân mong đợi hiện nay không chỉ là những chỉ đạo mang tính định hướng, mà cần sớm có các giải pháp cụ thể cùng nguồn lực thực hiện rõ ràng để ngăn chặn nguy cơ xuống cấp của di tích.

Theo tìm hiểu của phóng viên cho thấy, trước đó UBND xã Tề Lỗ đã đề xuất phương án đầu tư xây dựng kè chống sạt lở sông Phan, đồng thời phục hồi các hạng mục kiến trúc quan trọng của Đền Tranh như đền chính, nhà tả mạc, nhà hữu mạc, cung giám sát cùng hệ thống hạ tầng kỹ thuật liên quan trong giai đoạn 2026 – 2030.

Xét về mặt chuyên môn, đây là những đề xuất cần thiết và phù hợp với yêu cầu bảo tồn di tích. Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng việc đưa dự án vào kế hoạch đầu tư trung hạn kéo dài nhiều năm có thể chưa đáp ứng được tính cấp bách vớisự xuống cấp của đền như thực trạng hiện nay.

Bởi lẽ, khi các hạng mục kiến trúc đã xuất hiện dấu hiệu hư hỏng rõ rệt, trong khi nguy cơ sạt lở ven sông vẫn hiện hữu, công tác bảo tồn không còn đơn thuần là nhiệm vụ lâu dài mà cần được xem là yêu cầu cấp thiết cần triển khai ngay.

Ngày 10/6, trao đổi với ông Nguyễn Xuân Bảo - Phó Trưởng ban Thường trực Ban Quản lý di tích Đền Tranh cho biết, di sản văn hóa là tài sản đặc biệt, không thể tái tạo khi đã bị mất đi.

Theo ông Bảo, một tuyến đường hư hỏng có thể sửa chữa hoặc xây dựng mới, nhưng những giá trị lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng và ký ức cộng đồng gắn với một di tích nếu bị hủy hoại sẽ rất khó, thậm chí không thể phục hồi nguyên vẹn.

“Bảo vệ di tích không chỉ là trách nhiệm của địa phương mà còn là trách nhiệm chung của các cơ quan quản lý văn hóa và toàn xã hội”, ông Bảo nhấn mạnh.

Thực tế cho thấy, việc bảo tồn các di tích lịch sử không chỉ nhằm gìn giữ một công trình kiến trúc đơn thuần mà còn là bảo vệ những giá trị văn hóa, lịch sử được tích lũy qua nhiều thế hệ. Mỗi di tích được lưu giữ nguyên vẹn là một phần ký ức của cộng đồng được truyền lại cho tương lai.

Đối với Đền Tranh, những dấu hiệu xuống cấp đã được nhận diện rõ trong nhiều năm qua. Điều mà di tích cần lúc này không phải là thêm những báo cáo đánh giá hiện trạng, mà là các quyết sách cụ thể, đủ nhanh và đủ mạnh để ngăn chặn nguy cơ mất mát đang hiện hữu.

Bởi nếu các giải pháp bảo tồn tiếp tục chậm được triển khai, những hư hỏng hiện nay có thể trở thành tổn thất không thể khắc phục. Khi một di tích cấp Quốc gia phải phát đi những tín hiệu “cầu cứu”, sự chậm trễ không còn đơn thuần là vấn đề thủ tục hành chính, mà còn là trách nhiệm đối với lịch sử, văn hóa dân tộc và các thế hệ mai sau.