Cuộc phiêu lưu vào chốn địa ngục

Iraq đón nhận sự kiện này bằng lễ kỷ niệm có tên “Ngày chủ quyền” kéo dài trong 3 ngày, từ 30-9 đến 3-10. Chủ trì lễ bàn giao, Thủ tướng Iraq Ali al-Zaidi tuyên bố đất nước bước vào “một giai đoạn mới”, trong đó Iraq nhấn mạnh chủ quyền, sức mạnh của các thể chế nhà nước, khả năng sẵn sàng của lực lượng an ninh và quan hệ đối tác cân bằng với các nước.

Tại thủ đô Baghdad, người dân bày tỏ niềm vui và hy vọng “đất nước có thể thiết lập sự ổn định, thống nhất mà không cần đến lực lượng nước ngoài”. Những dấu tích của nhiều thập niên chiến tranh đang dần biến mất. Các bức tường chống bom từng chạy ngoằn ngoèo khắp Baghdad đã được tháo dỡ. Trung tâm thương mại, nhà hàng và các công trường xây dựng nhộn nhịp trở lại.

Đầu năm 2003, Tổng thống Mỹ khi đó là ông George W. Bush đã đưa ra quyết định lật đổ Tổng thống Iraq Saddam Hussein bằng vũ lực với cáo buộc Iraq chứa chấp vũ khí hủy diệt hàng loạt. Với ưu thế áp đảo về quân sự, quân đội Mỹ nhanh chóng tiến vào Baghdad. Chính quyền của ông Saddam Hussein sụp đổ chỉ trong thời gian ngắn.

Tuy nhiên, chiến thắng nhanh chóng không đồng nghĩa cuộc chiến đã khép lại. Sau khi chính quyền cũ bị lật đổ, Iraq rơi vào thời kỳ bất ổn kéo dài. Xung đột giáo phái, lực lượng nổi dậy, các tổ chức cực đoan và hoạt động khủng bố khiến Mỹ phải duy trì một lực lượng quân sự lớn tại Iraq trong nhiều năm. Bên trong nước Mỹ, khi sự thật về việc Washington cố tình tạo dựng bằng chứng Iraq cất giữ vũ khí hủy diệt để mở cuộc tấn công bị phanh phui, dư luận nước Mỹ chia rẽ nghiêm trọng.

Khi con số thương vong của lính Mỹ và người dân thường Iraq tăng nhanh cùng những chồng hóa đơn hàng trăm tỷ USD liên tục được gửi về Washington, Mỹ bắt đầu phải suy tính. Năm 2011, Mỹ quyết định chấm dứt cuộc chiến và quá trình chiếm đóng để rút quân khỏi Iraq, để lại sau lưng một đất nước tràn ngập hỗn loạn, chao đảo bởi bạo lực giáo phái và các cuộc nổi dậy của các nhóm vũ trang.

Chiến tranh là chuỗi thảm họa dẫn tới chiến thắng. Nhưng với cuộc chiến Iraq, nó bắt đầu bằng chiến thắng và kết thúc với hàng loạt thảm họa. Xung đột và bất ổn sau khi Mỹ rút quân đã tạo cơ hội cho các phiến quân Nhà nước Hồi giáo (IS) tự xưng trỗi dậy, biến Iraq thành một trong những “điểm nóng” của khủng bố. Có những thời điểm lực lượng IS kiểm soát tới 40% Iraq.

Nhằm ngăn chặn sự bành trướng thế lực của IS, năm 2014, Mỹ lại buộc phải đưa quân trở lại Iraq. Lần này là để dẫn đầu cuộc chiến chống lại IS, lực lượng thánh chiến đang chiếm giữ những vùng lãnh thổ rộng lớn ở Iraq và Syria, khét tiếng với các vụ thảm sát người Hồi giáo dòng Shiite, hành quyết công khai con tin, tra tấn và bắt phụ nữ thuộc cộng đồng thiểu số Yazidi làm nô lệ.

Với việc rút quân khỏi Iraq hôm 30-9 vừa rồi, Washington đã kết thúc chiến dịch kéo dài 12 năm nhằm đánh bại IS với tư cách một lực lượng quân sự có tổ chức tại Iraq. Nhưng tác động từ cuộc can dự ở Iraq còn chưa kết thúc. Khoảng 4.500 quân nhân Mỹ đã thiệt mạng trong suốt hơn hai thập niên hiện diện quân sự và chiến tranh tại Iraq kể từ năm 2003 cùng hàng trăm tỷ USD chi phí sẽ còn tiếp tục ám ảnh nước Mỹ.

Không những thế, nhiều chuyên gia và quan chức an ninh lo ngại các lực lượng Iraq, dù đã được Mỹ huấn luyện và hỗ trợ tài chính, vẫn chưa đủ khả năng tự ứng phó với toàn bộ thách thức trong nước. Rủi ro trước mắt là khả năng IS lợi dụng khoảng trống tình báo và giám sát để củng cố các mạng lưới bí mật. Dù mất toàn bộ vùng lãnh thổ từng kiểm soát trong giai đoạn 2014-2017, tổ chức này vẫn duy trì các nhóm nhỏ hoạt động tại những khu vực hẻo lánh của Iraq.

Một nguy cơ khác là các nhóm vũ trang có thể tăng cường ảnh hưởng đối với đời sống chính trị, cơ quan an ninh và những thiết chế nhà nước Iraq. Việc Mỹ rút hoàn toàn khỏi Iraq được Iran và các lực lượng vũ trang thân Tehran nhìn nhận như một thắng lợi sau hơn hai thập kỷ hiện diện quân sự của Washington. Lực lượng dân quân có quan hệ chặt chẽ với Iran đã cảnh báo chính phủ Thủ tướng Ali al-Zaidi không đi theo các kế hoạch của Mỹ và đe dọa chính phủ nếu không hành động vì lợi ích của người dân Iraq.

Rút quân cũng là thời điểm mà nước Mỹ nhìn lại để thấy rõ hơn về cuộc can dự được xem là lớn nhất và tốn kém nhất của Mỹ kể từ sau chiến tranh tại Việt Nam. Dù ca ngợi việc Mỹ rút quân khỏi Iraq là một chiến thắng với cả Washington, Baghdad và cho thấy thắng lợi trước IS, Tổng thống Mỹ Donald Trump cũng phải thừa nhận rằng đây là sự kết thúc của “một cuộc phiêu lưu rất tốn kém vào chốn địa ngục”.