Cửa hẹp đến bàn đàm phán

Không bên nào liên quan như Mỹ, Israel, Iran hay các nước trung gian xác nhận chi tiết của kế hoạch này. Tuy nhiên, Kênh 12 của Israel đã công bố những nội dung mà họ cho là cấu phần của kế hoạch, gồm nhiều đề xuất trùng khớp với các tuyên bố trước đây của ông Trump. Một số điểm chính là: Áp đặt lệnh ngừng bắn 30 ngày; tháo dỡ các cơ sở hạt nhân của Iran tại Natanz, Isfahan và Fordow; Iran cam kết vĩnh viễn không phát triển vũ khí hạt nhân; chuyển giao toàn bộ lượng urani đã làm giàu cho Cơ quan năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA), đồng thời cho phép IAEA giám sát toàn bộ hạ tầng hạt nhân còn lại.

Iran còn phải giới hạn về tầm bắn và số lượng tên lửa đạn đạo của mình; chấm dứt bảo trợ các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực như Hezbollah, Hamas, Houthi và các nhóm vũ trang dân quân Hồi giáo ở Iraq; ngừng các cuộc tấn công vào cơ sở năng lượng trong khu vực; mở lại eo biển Hormuz. Đổi lại, Mỹ sẽ dỡ bỏ lệnh trừng phạt với Iran, chấm dứt cơ chế của Liên hợp quốc cho phép tái áp đặt trừng phạt, đồng thời hỗ trợ Tehran phát triển chương trình hạt nhân dân sự tại nhà máy hạt nhân Bushehr của Iran,

Trước những thông tin phát đi từ Washington, phản ứng của Tehran rất thận trọng. Chẳng những phủ nhận việc có các cuộc tiếp xúc với Mỹ, Iran khẳng định sẽ tiếp tục cuộc chiến với Mỹ cho đến khi các yêu cầu được đáp ứng, bao gồm việc được bồi thường đầy đủ, dỡ bỏ các lệnh trừng phạt kinh tế và bảo đảm không can thiệp vào công việc nội bộ của Iran. Các quan chức quân sự Iran thậm chí còn công khai mỉa mai Washington đang “tự đàm phán với chính mình”, rằng các tuyên bố từ phía Mỹ không phản ánh thực tế.

Thái độ cứng rắn của Tehran không phải không có lý do. Hãy nhìn vào các điều kiện mà Mỹ đặt lên bàn đàm phán. Hầu như nó không có gì khác biệt so với những đòi hỏi mà Mỹ đã đưa ra trước đây. Nhưng yêu sách mà Washington đưa ra liên quan đến kế hoạch làm giàu hạt nhân, chương trình tên lửa hay việc Iran hậu thuẫn cho các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực từng được Tehran coi như những “lằn ranh đỏ” không thể thỏa hiệp.

Thêm vào đó, sau những đòn tấn công bất ngờ của Mỹ và Iran vào thời điểm khi các cuộc đàm phán trước đó vẫn đang diễn ra khiến Tehran nghi ngờ về thực bụng đàm phán của Washington. Trong con mắt của Iran, Mỹ và Israel đang lợi dụng con bài đàm phán để khiến Tehran chủ quan, tạo cơ hội cho Washington và Tel Aviv giáng tiếp những đòn tấn công hủy diệt. Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian khẳng định Tehran cần những “bảo đảm” rằng họ sẽ không bị tấn công trong tương lai nếu đồng ý với bất kỳ thỏa thuận nào để chấm dứt cuộc xung đột.

Tuy nhiên, sau một tháng giao tranh, cả Mỹ và Iran đều có động lực lớn để thương lượng chấm dứt xung đột. Trước những đòn không kích của Mỹ và Israel, tiềm lực quân sự của Iran đã suy giảm nhiều. Trong khi kho tên lửa đạn đạo cạn kiệt, thì năng lực không quân và hải quân hầu như đã bị vô hiệu hóa. Việc lãnh đạo tối cao Ali Khamenei cùng hành loạt quan chức cấp cao bị sát hại đã làm gián đoạn sự gắn kết về mặt thể chế của bộ máy an ninh Iran.

Với Mỹ, sau giai đoạn đầu của xung đột không mang lại kết quả rõ ràng, Washington cần thời gian để tái tổ chức lực lượng, đánh giá lại năng lực của Iran và điều chỉnh chiến lược. Cuộc chiến ở Trung Đông chẳng khác nào như cái thùng không đáy, khiến ngân sách quốc phòng hao hụt nhanh chóng. Lầu Năm góc vừa phải đề nghị Nhà Trắng duyệt gói ngân sách bổ sung 200 tỷ USD để trình lên quốc hội nhằm phục vụ chiến dịch ở Iran. Chuyển sang đối thoại có thể giúp tạo ra khoảng nghỉ ngơi cần thiết trước khi bước vào giai đoạn tiếp theo.

Từ góc độ kinh tế, việc eo biển Hormuz bị Iran đóng đã tạo ra cú sốc năng lượng được coi là nghiêm trọng hơn cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973 và 1979 cộng lại. Điều này gây ra hậu quả lạm phát trực tiếp cho nền kinh tế Mỹ. Kể từ khi xung đột bắt đầu, giá dầu đã tăng vọt khoảng 50%. Sự gián đoạn đối với thị trường khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) cũng tương tự. Khi tranh cử, ông Trump đã hứa cắt giảm giá năng lượng “ít nhất một nửa”. Vì thế, xung đột kéo dài có thể gây rủi ro cho ông Trump và đảng Cộng hòa, khi mà cuộc bầu cử quốc hội giữa kỳ đã đến gần.

Hiện Washington và Tehran mới đang thăm dò các phương án ngoại giao, triển vọng đàm phán vẫn còn rất mong manh. Những mâu thuẫn nền tảng về giải giáp, bồi thường chiến tranh và niềm tin ngoại giao vụn vỡ đang là những trở ngại khó có thể tìm được tiếng nói chung trong ngày một ngày hai.

Cánh cửa phòng đàm phán mới chỉ hé mở.