Cú sốc với đồng minh

Là văn kiện định hình chính sách đối ngoại và quốc phòng cho nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Donald Trump, NSS đánh dấu bước ngoặt lớn khi ưu tiên hàng đầu cho vấn đề an ninh biên giới và kiểm soát di cư, đồng thời chuyển trọng tâm sang Tây bán cầu và định hình lại quan hệ với các đồng minh trong NATO. Chẳng những không còn đề cập nhiều đến mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương vốn luôn chiếm ưu tiên trong chiến lược an ninh từ trước tới nay, văn kiện này lại mô tả châu Âu như một lực cản với lợi ích của Mỹ.

Sự thay đổi quan điểm này không phải là bất ngờ. Kể từ khi quay trở lại Nhà Trắng, ông Trump đã nhiều lần chỉ trích chính sách nhập cư, mô hình quản trị, vấn đề chi tiêu quốc phòng của châu Âu. Nhưng lần này, những bất đồng âm ỉ đó được nâng lên tầm chính sách chính thức, có thể mở ra một giai đoạn đối đầu được nhiều chuyên gia gọi là một cuộc “chiến tranh lạnh” mới giữa Mỹ và châu Âu.

Chiến lược an ninh quốc gia mới dài 33 trang mô tả các quốc gia châu Âu là những cường quốc đang suy yếu, “đi chệch quỹ đạo” và thậm chí đối mặt nguy cơ “xóa sổ nền văn minh”. Trong con mắt của Washington, việc chuyển giao quá nhiều quyền lực cho Liên minh châu Âu (EU) khiến “lục địa già” trở nên thiếu thống nhất, từ đó “không còn đủ sức mạnh đảm nhiệm vai trò đồng minh đáng tin cậy” của Mỹ.

Thêm vào đó, Mỹ cho rằng xu hướng di cư có thể làm thay đổi sâu sắc bản sắc của lục địa này, đến mức trong vài thập kỷ tới “một số thành viên NATO có thể trở thành các quốc gia đa số dân không còn gốc Âu”. Từ đó, Washington đặt câu hỏi liệu những nước này còn nhìn nhận vai trò của mình và mối liên minh với Mỹ giống như các thành viên sáng lập NATO hay không.

Thậm chí, Mỹ lo ngại châu Âu đang phải đối mặt với nguy cơ “xóa sổ nền văn minh” khi các nhà hoạch định chính sách EU khuyến khích kiểm duyệt, bóp nghẹt bất đồng chính trị và nhắm mắt làm ngơ trước tình trạng nhập cư ồ ạt. Với những ngôn từ mạnh mẽ, Washington nhận định tuy EU đang bộc lộ những dấu hiệu đáng lo ngại về suy thoái kinh tế, nhưng môi trường văn hóa hỗn loạn và bất ổn chính trị nội bộ của khối mới chính là mối đe dọa lớn hơn.

Một nội dung khác gây chú ý là sự tương phản giữa Mỹ và châu Âu trong cách tiếp cận với Nga. Nhiều thập kỷ nay, Nga luôn được coi là đối thủ chiến lược của Mỹ. Nhưng lần này, Moscow không được đề cập như một mối đe dọa trực tiếp. Trong khi đó, phần viết về châu Âu lại xoáy sâu vào các bất đồng quanh vấn đề Ukraine và cho rằng EU đang theo đuổi “những kỳ vọng phi thực tế”. Văn kiện NSS thậm chí mô tả Mỹ như “trọng tài” giữa châu Âu và Nga, thay vì là đồng minh ủng hộ châu Âu kiềm chế Moscow - vai trò Washington đã duy trì từ sau Thế chiến thứ hai.

Tất nhiên, đây không phải dấu hiệu của việc Mỹ đối lập, thu mình lại với châu Âu, mà ngược lại cho thấy Washington muốn chủ động tái định hình châu Âu nhưng mà là theo quan điểm của mình. Ba trang viết về châu Âu trong NSS được mở đầu bằng tiêu đề “Thúc đẩy sự vĩ đại của châu Âu” với mục tiêu giúp lục địa này “lấy lại bản sắc văn minh” và từ bỏ các mô hình được đánh giá là “quá thiên về quy định”. Đây có thể là thông điệp cho thấy Mỹ muốn can dự sâu hơn vào định hướng chính trị châu Âu trong tương lai.

Nhưng khác biệt trong sự can dự của Mỹ trong tương lai là Washington sẽ không hào phóng hậu thuẫn châu Âu như trước mà đòi hỏi các đối tác phải tự quản lý phần của mình trên thế giới, và quan trọng nhất, là phải tự chi trả cho điều đó. Trong NSS đã viết rất rõ rằng “Những ngày Mỹ chống đỡ toàn bộ trật tự thế giới đã qua” và các đối tác “giàu có” phải chịu trách nhiệm chính cho khu vực của mình. Điều đó có nghĩa là châu Âu sẽ phải thực hiện nghiêm cam kết đã thông qua tại Hội nghị thượng đỉnh NATO tại La Hay tháng 6-2025 về việc các nước thành viên NATO phải chi 5% GDP cho quốc phòng. Mỹ cũng không còn chia sẻ với châu Âu nhận thức rằng NATO là liên minh có thể mở rộng không ngừng, điều gây phản ứng quyết liệt của Nga.

Khỏi phải nói châu Âu bất ngờ thế nào trước những lời chỉ trích mạnh mẽ của Mỹ. Chuyên gia Katja Bego của Viện nghiên cứu Chatham House cho rằng, văn kiện này có thể đặt dấu chấm hết cho mô hình quan hệ truyền thống giữa Mỹ và châu Âu”, trong khi nhà sử học Timothy Garton Ash gọi đây là “lời cảnh tỉnh lớn nhất từ trước đến nay” đối với châu lục này. Chưa biết châu Âu sẽ phản ứng chính thức thế nào nhưng có một thực tế đã rõ ràng: Quan hệ xuyên Đại Tây Dương mà Mỹ và châu Âu xây dựng sau Thế chiến thứ hai đã rạn nứt nghiêm trọng.