“Cú giật mình” của châu Âu

Đầu tháng 5-2025, chính giới châu Âu giật mình khi xuất hiện thông tin rằng ông Karim Khan - Công tố viên trưởng tại Tòa án hình sự quốc tế (ICC) ở Hà Lan, bị mất quyền truy cập tài khoản email Microsoft Outlook - một phần mềm quản lý thông tin cá nhân tích hợp nhiều công cụ như lịch, danh bạ, danh sách công việc, ghi chú và duyệt web của tập đoàn công nghệ đa quốc gia Microsoft của Mỹ. Lý do là bởi ông Karim Khan bị Mỹ áp đặt lệnh trừng phạt với cáo buộc quấy rối tình dục.

Ông Karim Khan có phạm tội hay không thì còn phải chờ kết quả điều tra, nhưng kịch bản vốn được coi là “xa vời và phi lý” là Mỹ có thể tắt công tắc cắt đứt Internet của châu Âu đã trở thành hiện thực. Câu chuyện cá nhân với ông Karim Khan hoàn toàn có thể tái hiện với một quốc gia châu Âu nào đó hoặc cả châu lục này một khi Washington muốn hành động.

Mối đe dọa này xuất phát từ thực tế 3 gã khổng lồ công nghệ Mỹ là Google, Microsoft và Amazon hiện kiểm soát đến 70% hạ tầng điện toán đám mây tại châu Âu, nền tảng mà hàng loạt dịch vụ trực tuyến phụ thuộc. Ngoài điện toán đám mây, Mỹ còn thống trị cả phần cứng, Internet vệ tinh và giờ đây là trí tuệ nhân tạo (AI). Ngay cả những hệ điều hành di động chủ đạo như IOS và Android hay các mạng thanh toán lớn như Mastercard và Visa cũng đều đến từ Mỹ.

Câu hỏi đặt ra là nếu quan hệ xuyên Đại Tây Dương rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng, liệu một nhà lãnh đạo khó lường ở Washington có biến ưu thế công nghệ số của Mỹ thành một vũ khí, chẳng hạn như ra lệnh cho các tập đoàn công nghệ ngừng cung cấp dịch vụ tại châu Âu? Ông Robin Berjon, chuyên gia quản trị số và cố vấn chính sách cho Liên minh Châu Âu (EU), cho rằng những lo ngại về cái gọi là “công tắc hủy diệt” của Mỹ cần được xem xét nghiêm túc vì “khó có thể hình dung hết mức độ rắc rối mà châu Âu sẽ phải đối mặt”.

Châu Âu có những nhà cung cấp điện toán đám mây riêng, như OVHCloud của Pháp, T-Systems hay Delos của Đức. Ngoài ra, các giải pháp nguồn mở cũng tồn tại như lựa chọn thay thế cho những gói phần mềm phổ biến như Windows hay Office. Tuy nhiên, các doanh nghiệp châu Âu chỉ nắm giữ một phần rất nhỏ thị trường và không thể sánh về quy mô hay phạm vi năng lực với các “ông lớn” Mỹ, dẫn đến nguy cơ đánh mất “chủ quyền số”.

“Chủ quyền số” được hiểu là khả năng của một chính phủ hoặc cơ quan quản lý kiểm soát dữ liệu và hạ tầng công nghệ trong phạm vi lãnh thổ của mình. Sự thiếu vắng “chủ quyền số” không chỉ là vấn đề kinh tế, mà còn là vấn đề chủ quyền và an ninh quốc gia, đòi hỏi châu Âu phải có hành động khẩn cấp để hóa giải. Tất nhiên, quá trình chuyển sang các giải pháp thay thế có chủ quyền sẽ không xảy ra trong một sớm một chiều, nhưng các bước chuyển đổi thì phải bắt đầu ngay từ bây giờ. Trong những tháng gần đây, giới công nghệ và hoạch định chính sách châu Âu đã thảo luận nghiêm túc về vấn đề này, khi căng thẳng với Washington leo thang và nỗi lo ngại về sự phụ thuộc của châu Âu vào công nghệ Mỹ ngày càng rõ rệt.

Tuần trước, 4 quốc gia thành viên EU gồm Pháp, Đức, Italy và Hà Lan đã quyết định cùng nhau hành động. Họ không chỉ muốn làm chủ công nghệ mà còn muốn khẳng định “chủ quyền số” của châu Âu bằng cách xây dựng một hệ thống hạ tầng kỹ thuật số “thuần châu Âu” mang tên Digital Commons dựa trên các giải pháp mã nguồn mở. Mục tiêu là nhằm phát triển các công nghệ thay thế trong những lĩnh vực then chốt như AI, điện toán đám mây, an ninh mạng và mạng xã hội.

Không chỉ tập trung phát triển công nghệ, Digital Commons còn nghiên cứu cơ chế tài trợ bền vững nhằm hỗ trợ quá trình sản xuất, vận hành và duy trì các phần mềm mã nguồn mở trên toàn châu Âu. Việc đầu tư vào các giải pháp mã nguồn mở được kỳ vọng sẽ giúp châu Âu giảm phụ thuộc vào các nhà cung cấp bên ngoài, khuyến khích đổi mới sáng tạo, bảo đảm an ninh dữ liệu và tăng cường năng lực cạnh tranh của EU trên trường quốc tế.

Ở quy mô từng quốc gia, bang Schleswig-Holstein của Đức đang loại bỏ dần các sản phẩm của Microsoft như Windows và Office 365 để chuyển sang LibreOffice và Linux, trong khi Bộ số hóa Đan Mạch cũng đang thử nghiệm chương trình tương tự. Cuối tháng 10-2025, Quốc hội Pháp vừa thông qua kế hoạch tăng thuế dịch vụ kỹ thuật số đối với các tập đoàn công nghệ lớn như Google, Apple, Meta và Amazon của Mỹ từ mức 3% lên 6%. Động thái này được xem là bước điều chỉnh quan trọng trong chính sách thuế của Pháp nhằm đảm bảo các tập đoàn công nghệ quốc tế đóng góp công bằng hơn vào ngân sách quốc gia.

Trong vòng 5 đến 10 năm tới, thế giới sẽ chứng kiến sự dịch chuyển nhanh chóng của châu Âu trong các giải pháp thay thế về công nghệ số để thoát khỏi sự phụ thuộc vào Mỹ. Cú giật mình đã khiến châu Âu thức tỉnh.