“Cú đá ngầm” của châu Âu

Tuần trước, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen đã khiến dư luận bất ngờ khi đề xuất Liên minh châu Âu (EU) mở cửa để Canada trở thành “thành viên liên kết” đầu tiên của khối. Theo bà Ursula von der Leyen, trong bối cảnh các nền dân chủ đang đối mặt với sự rạn nứt của hệ thống quốc tế dựa trên luật lệ, quan hệ EU - Canada cần vượt ra ngoài khuôn khổ một quan hệ thương mại thông thường để hướng tới một “liên minh cho tương lai”.

Lâu nay, EU được hiểu là mối liên kết giữa các nước châu Âu. Ngay cái tên Liên minh châu Âu cũng đã chỉ rõ phạm vi địa lý của tổ chức này. Thực tế, EU từng xây dựng nhiều hình thức hợp tác sâu với các nước không phải thành viên, như Anh, Na Uy, Iceland, Liechtenstein hay Thụy Sĩ, nhưng các nước này cũng đều thuộc châu Âu. Nhưng Canada thì hoàn toàn khác. Nước này có vị trí khác biệt cả về địa lý lẫn cấu trúc quan hệ, trong khi “thành viên liên kết” chưa phải một tư cách được quy định trong các hiệp ước của EU.

Tuy nhiên, việc châu Âu quyết định phá bỏ nguyên tắc địa lý ràng buộc này không phải không có lý do. Kể từ khi trở lại Nhà Trắng, với chính sách “Nước Mỹ trước tiên”, ông Donald Trump thay đổi hoàn toàn quan hệ với các đối tác, kể cả với các đồng minh thận cận. Khi lợi ích trở thành yếu tố quyết định, kỷ nguyên của “tình hữu nghị vô điều kiện” khép lại, quan hệ Mỹ - EU bắt đầu rạn nứt. Hơn một năm qua, EU phải căng mình tìm cách bảo vệ thỏa thuận thương mại với Mỹ, trong khi Washington liên tục gây sức ép nhằm vào các quy định của khối về môi trường, phát triển bền vững và công nghệ số.

Tình cảnh của Canada cũng không sáng sủa hơn. Dù là láng giềng của Mỹ nhưng kể từ đầu nhiệm kỳ của ông Donald Trump, Washington liên tục áp các mức thuế cao đối với nhiều mặt hàng Canada. Ngoài mức thuế 50%, cuối tháng 9 này, Washington còn dự kiến sẽ chặn thêm một số mặt hàng sữa, rượu và ô tô nhập khẩu từ Canada. Ông Donald Trump thậm chí còn nhiều lần tuyên bố Canada nên sáp nhập thành bang thứ 51 của Mỹ. Trong bối cảnh đó, tìm cách giảm phụ thuộc vào thị trường Mỹ, đồng thời đa dạng hóa đối tác thương mại trở thành nhu cầu cấp thiết với Brussels và Ottawa.

Thông qua quan hệ “thành viên liên kết”, EU và Canada có thể tìm thấy nhiều lợi ích. Với nguồn năng lượng và khoáng sản dồi dào, Canada có khả năng trở thành một đối tác quan trọng trong nỗ lực của châu Âu nhằm đa dạng hóa nguồn cung nguyên liệu chiến lược. Nickel, cobalt cùng nhiều loại khoáng sản khác có vai trò ngày càng lớn đối với pin, xe điện, công nghệ năng lượng và các ngành công nghiệp mới. Còn với Canada, nước này có thể tận dụng thị trường châu Âu để mở rộng xuất khẩu, thu hút đầu tư và giảm bớt sự phụ thuộc vào một thị trường duy nhất là Mỹ.

Quan trọng hơn, đề xuất kết nối EU - Canada của bà Ursula von der Leyen phát đi một thông điệp chính trị rõ ràng, rằng trong một môi trường mà các quan hệ truyền thống trở nên khó dự đoán, Brussels và Ottawa phải đẩy mạnh “tự chủ chiến lược”, tự lo cho mình chứ không thể dựa dẫm vào người đồng minh Washington. Toan tính của EU là từng bước giảm sự gắn kết với Mỹ, và một khi quan hệ EU - Canada phát triển, Mỹ sẽ khó có thể chèn ép.

Chính vì thế, không có gì ngạc nhiên khi Washington coi động thái của EU chủ động kết thân với Canada là “cú đá ngầm” của châu Âu. Ông Donald Trump gọi khả năng Canada trở thành “thành viên liên kết” của EU là một “hành động thù địch”, đồng thời đe dọa có thể áp thuế rất cao đối với châu Âu hoặc cắt giảm thương mại với EU. Điều này đặt EU trước một bài toán không đơn giản. Dù muốn tăng cường quan hệ với Canada nhưng EU vẫn phải quản lý quan hệ kinh tế với Mỹ, vốn là một trong những đối tác thương mại lớn nhất của khối.

Canada cũng đứng trước bài toán tương tự. Mở rộng quan hệ với EU có thể giúp Ottawa tăng khả năng chống chịu trước các cú sốc thương mại, nhưng không thể xóa bỏ sự phụ thuộc địa lý và kinh tế vào Mỹ trong thời gian ngắn. Trong nhiều thập kỷ, Canada có mức độ phụ thuộc kinh tế đặc biệt lớn vào thị trường Mỹ. Theo các số liệu được truyền thông quốc tế dẫn lại, khoảng 70% hàng xuất khẩu của Canada hướng tới Mỹ. Trong khi thương mại EU - Canada năm ngoái vào khoảng 150 tỷ USD, thì con số đó với thương mại Mỹ - Canada là hơn 850 tỷ USD.

Thêm vào đó, hình thức liên kết mới giữa EU và Canada nếu được thiết lập sẽ phải trả lời hàng loạt câu hỏi, như: Canada được tiếp cận đến đâu với thị trường chung EU? Ottawa sẽ phải tuân thủ những quy định nào của Brussels? Công dân Canada có được hưởng thêm quyền làm việc, học tập hoặc cư trú tại châu Âu hay không? Doanh nghiệp Canada có được tham gia sâu hơn vào các chương trình nghiên cứu, công nghiệp và quốc phòng của EU?

Cái bắt tay giữa Brussels và Ottawa không phải là điều dễ dàng.