Câu chuyện nghĩa tình của đồng bào Bru - Vân Kiều

Nhân kỷ niệm 80 năm Ngày Tổng tuyển cử đầu tiên bầu Quốc hội Việt Nam (6.1.1946 - 6.1.2026), hướng tới cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026-2031, chúng tôi trở lại miền tây Quảng Trị để lắng nghe, để kể lại câu chuyện đặc biệt ấy.

Từ lá phiếu đầu tiên của nước Việt Nam độc lập

Xung quanh việc đồng bào Bru - Vân Kiều ở tỉnh Quảng Trị mang họ Hồ có nhiều cách lý giải, nhiều mốc thời gian được ghi nhận trong các nguồn tư liệu. Tuy nhiên, phần lớn các tài liệu lịch sử Đảng bộ huyện Lệ Thủy, Quảng Ninh (Quảng Bình cũ giai đoạn 1930-1954, cùng hồi ký của các cán bộ lão thành cách mạng đều thống nhất một mốc quan trọng đó là vào năm 1946 - năm diễn ra cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên bầu Quốc hội của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám, không khí độc lập lan tỏa khắp núi rừng Trường Sơn. Lần đầu tiên trong lịch sử, đồng bào các dân tộc thiểu số được gọi tên với tư cách người làm chủ đất nước, được cầm lá phiếu quyết định vận mệnh dân tộc. Nhưng cũng chính trong quá trình chuẩn bị cho ngày hội lớn ấy, một “vướng mắc” rất đặc biệt đã nảy sinh ở vùng đồng bào Bru - Vân Kiều khi nhiều người chỉ có tên nhưng không có họ.

Theo hồi ức của cụ Châu Đình Khóa - cán bộ lão thành cách mạng, từng tham gia tổ điều tra cử tri ở vùng miền núi huyện Lệ Thủy, từ cuối năm 1945, các tổ công tác đã được phân công lên miền núi để điều tra, lập danh sách cử tri. Được gặp cán bộ cách mạng từ dưới xuôi lên, được nghe kể về Đảng, về Bác Hồ, đồng bào Bru - Vân Kiều ai cũng vui mừng, phấn khởi, háo hức chờ ngày đi bỏ phiếu. Thế nhưng, khi tiến hành ghi danh sách cử tri, tổ công tác gặp không ít khó khăn bởi phần lớn bà con chỉ có tên gọi, không có họ.

Vào thời điểm đó, một già bản đã bộc bạch với cán bộ điều tra bằng giọng thật thà, mộc mạc: “Đồng bào miềng không có họ mô. Mấy đời ni chỉ biết có cái tên gọi nhau thôi. Đến cái tên miềng mà có khi cũng ít ai nhớ, vì có con thì người trong bản gọi theo tên con, có cháu thì gọi theo tên cháu...”.

Không có họ, không thể lập danh sách cử tri. Mà không có danh sách cử tri, đồng bào sẽ không được thực hiện quyền công dân trong cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên của nước nhà. Trước tình thế đó, các cán bộ trong tổ điều tra đã bàn bạc, tìm cách tháo gỡ.

“Miềng xin mang họ Bác Hồ”

Sau khi được cán bộ giải thích về ý nghĩa của cuộc bầu cử, về công lao to lớn của Đảng và Bác Hồ trong việc giành lại độc lập cho dân tộc, một đề xuất đã được đưa ra, lấy họ Hồ - họ của Chủ tịch Hồ Chí Minh ghi vào trước tên của những người chưa có họ.

Nghe nhắc đến Bác Hồ, già bản Vân Kiều không giấu được niềm xúc động. Ông nói một câu giản dị mà sâu nặng nghĩa tình: “Đồng bào miềng nhiều đời ni không có họ. Nay Bác Hồ mang tự do cho đất nước miềng, cho đồng bào miềng, thì miềng xin mang họ Bác Hồ”. Nguyện vọng ấy được đồng bào hưởng ứng. Tổ điều tra đã ghi họ Hồ vào danh sách cử tri của bản. Từ đó, người Bru - Vân Kiều ở miền tây Lệ Thủy mang họ Hồ, một cái họ không chỉ để ghi tên, mà để ghi nhớ ân tình.

Câu chuyện lan xa theo bước chân của cách mạng. Đồng bào Bru - Vân Kiều ở các bản làng khác thuộc Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên - Huế cũng xin mang họ Hồ trước ngày bầu cử.

Trong khi đó, lịch sử Đảng bộ huyện Hướng Hóa (tỉnh Quảng Trị cũ) lại ghi nhận câu chuyện khác. Vào ngày 26-6-1946, được Mặt trận Liên Việt tổ chức, các già làng tụ họp dưới chân núi Coc Tăng để làm lễ đâm trâu, cắt máu ăn thề rằng: Người Vân Kiều, Pa Kô mãi mãi đi theo Đảng, theo Bác Hồ. Vào dịp này, các già làng đều thống nhất quyết định lấy họ của Bác Hồ làm họ chung cho cả 2 dân tộc Vân Kiều, Pa Kô. Trong thẻ cử tri của mình, lần đầu tiên người Pa Kô, Vân Kiều mang họ Hồ.

Theo tra cứu, trong hồ sơ lý lịch của nhiều cán bộ lão thành cách mạng người Bru - Vân Kiều (ở tỉnh Quảng Bình cũ) từng tham gia Tổng tuyển cử năm 1946 và kháng chiến chống Pháp sau đó, họ Hồ xuất hiện như một minh chứng sống động của lịch sử. Đó là các cụ Hồ Đá, Hồ Nam, Hồ Y Van... ở xã Ngân Thuỷ (nay là Kim Ngân); Hồ Linh, Hồ Lội, Hồ Dội, Hồ R’Bố... ở xã Trường Sơn.

Một mốc son quan trọng trong ký ức

Ông Trương Văn Hà, cán bộ Ban Tuyên giáo và Dân vận Tỉnh uỷ Quảng Trị chia sẻ với chúng tôi thêm một câu chuyện người Bru - Vân Kiều mang họ Hồ. Theo ông Hà, cùng với dấu mốc năm 1946, một số tư liệu cũng ghi nhận thêm sự kiện vào ngày 16-6-1957, khi Bác Hồ vào thăm Quảng Bình - Vĩnh Linh. Trong bài viết “Nhớ mãi ngày ấy...”, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Đỗ Duy Văn đã dẫn lời kể của ông Cổ Kim Thành - nguyên Bí thư Tỉnh ủy Quảng Bình (cũ).

Sau khi Bác Hồ làm việc với lãnh đạo chủ chốt của tỉnh, gặp gỡ đồng bào, thì đến 11 giờ rưỡi, khi Bác đang nghỉ trưa, có 2 đoàn đại biểu dân tộc Vân Kiều của xã Dân Hoá (huyện Tuyên Hóa cũ) và xã Đình Phùng (huyện Lệ Thủy cũ) bất ngờ vào gặp Ban Thường vụ Tỉnh ủy Quảng Bình (cũ) đề đạt nguyện vọng xin được vào gặp và hỏi thăm sức khoẻ Bác Hồ.

Câu chuyện được ghi lại như sau: “Vừa gặp đồng bào, Bác hỏi ngay: Đồng bào đi đường xa, đến thăm Bác, Bác cảm ơn! Bà con dân tộc mình có mạnh khỏe không?

- Dạ thưa Bác, khỏe nhiều, vui hung!

- Gặp Bác, đồng bào có đề xuất gì không?

- Thưa Bác, đồng bào Vân Kiều nhớ Bác nhiều, nhắn xin Bác Hồ cho đồng bào miềng lấy họ Hồ của Bác đặt họ chung.

- Sao đồng bào không lấy họ của mình?

- Thưa Bác! Dân tộc Vân Kiều lâu lắm mất họ rồi!

Bác lặng đi, suy nghĩ rồi thân mật trả lời: - Muốn vậy thì Bác đồng ý!”

Kể từ đó, đồng bào Bru - Vân Kiều mang họ Hồ. Tiếp nối nhiều thế hệ đồng bào tự nhắc nhau sống xứng đáng với cái họ thiêng liêng ấy. Tại các xã Trường Sơn (huyện Quảng Ninh), từ những năm 1959-1960, nhiều người Bru - Vân Kiều đã mang họ Hồ. Đơn cử như bác Hồ Thanh Sơn - nguyên Bí thư Đảng ủy xã Trường Xuân; bà Hồ Thị Khéo ở bản Khe Dây...

Gần 70 năm qua, kể từ ngày Bác Hồ đồng ý để đồng bào Bru - Vân Kiều trên địa bàn tỉnh Quảng Trị mang họ Hồ. Trong mỗi nếp nhà sàn, ban thờ Bác Hồ luôn được đặt ở vị trí trang trọng. Ảnh Bác hiền từ, ấm áp như tình cảm mà đồng bào dành trọn cho Người. Với đồng bào, Bác Hồ không chỉ là vị lãnh tụ, mà là ruột thịt, là niềm tin, là ánh sáng dẫn đường. Họ Hồ vì thế không chỉ là một cái họ, mà là biểu tượng của lòng biết ơn, của sự thủy chung, son sắt với Đảng, với Tổ quốc - một câu chuyện đẹp, lặng lẽ mà bền bỉ của người Vân Kiều. Một mùa Xuân mới lại về giữa đại ngàn Trường Sơn.