Bài 3: Nông dân cần gì?

Cần thay đổi tư duy về làm nông nghiệp

Theo ý kiến của nhiều chuyên gia, nhà khoa học và bà con nông dân, trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, lĩnh vực nông nghiệp có nhiều thời cơ nhưng cũng đang phải đối mặt với nhiều thách thức mới. Để hóa giải những khó khăn, thách thức đó, biến “nguy thành cơ”, cần phải thay đổi tư duy về làm nông nghiệp.

 Suy nghĩ cùng nông dân, ông Cao Đức Phát, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cho rằng, phát triển nông thôn trong kỷ nguyên mới không chỉ dừng ở hạ tầng mà phải nâng cao thu nhập, tạo việc làm tại chỗ để thực hiện mục tiêu “ly nông bất ly hương”.

TS Bùi Sĩ Lợi, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Xã hội của Quốc hội nhận định, nông thôn Việt Nam đang bước vào giai đoạn biến động mạnh, không còn là không gian tĩnh mà tái cấu trúc dưới tác động của đô thị hóa, chuyển đổi số, biến đổi khí hậu và già hóa dân số. Vì vậy, theo ông, cần phải chuyển từ tư duy “xây dựng nông thôn mới” sang phát triển nông thôn hiện đại, bền vững và đáng sống, gắn với tái cấu trúc kinh tế và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

Chúng tôi đã được đến thăm làng Lô Lô Chải nằm dưới chân cột cờ Lũng Cú, thuộc xã Lũng Cú (Tuyên Quang). Đây là một trong những thôn làng hiếm hoi còn giữ nguyên bản sắc văn hóa của người Lô Lô. Kể từ khi được huyện Đồng Văn (cũ) đầu tư xây dựng thành làng văn hóa du lịch cộng đồng gắn với phát triển nông thôn mới, nơi đây đã trở thành điểm đến của đông đảo du khách trong và ngoài nước.

Trước đây, cuộc sống của người dân chủ yếu dựa vào canh tác nương rẫy trên địa hình khắc nghiệt, kinh tế khó khăn. Từ khi được công nhận là làng văn hóa du lịch cộng đồng, Lô Lô Chải đã tiếp cận với hoạt động du lịch và thành điểm dừng chân của du khách trong hành trình khám phá cực Bắc Tổ quốc. Cuối năm 2025, Lô Lô Chải được Tổ chức Du lịch Liên Hợp Quốc (UN Tourism) chọn là một trong những “Làng du lịch tốt nhất thế giới 2025” và vào năm 2026 này, Lô Lô Chải là một trong những làng giàu nhất tỉnh Tuyên Quang.

Thế nhưng, nhiều nông dân mà chúng tôi khảo sát đã phát biểu thẳng thắn rằng: Không phải làng quê nào cũng làm được du lịch và để làm được du lịch, còn rất nhiều việc phải làm, như tập huấn cách thức làm du lịch cho nông dân, quy hoạch các làng quê du lịch, cơ chế phối hợp với cơ quan quản lý Nhà nước về du lịch...

Nông dân có thể giàu từ làm nông nghiệp?

Thực tiễn từ các quốc gia có nền nông nghiệp phát triển cho thấy, làm nông nghiệp không nghèo, thậm chí còn giàu nếu tư duy làm nông nghiệp được đổi mới. Một ha đất canh tác của Hà Lan có thể tạo ra từ 100.000 đến hàng triệu USD giá trị một năm, trong khi ở Việt Nam, bình quân mới chỉ vài chục triệu đồng, tuy đã có mô hình tạo ra giá trị cả tỷ đồng/năm, nhưng mới chỉ ở quy mô rất nhỏ và rất khó nhân rộng. Khác nhau một trời một vực như vậy không phải vì đất ta xấu, không phải vì người nông dân ta không giỏi, mà là vì tư duy chiến lược và cách tổ chức, đầu tư khác nhau. Vì lẽ đó, nhiều nông dân đề nghị Đảng và Nhà nước cần quan tâm nhiều hơn nữa tới lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn và bà con nông dân. Công bằng mà nói, ngành nông nghiệp còn chưa được quan tâm đúng mức. Tỷ lệ đầu tư công vào nông nghiệp rất thấp, chưa tương xứng với đóng góp của ngành nông nghiệp vào nền kinh tế quốc dân.

Không chỉ vốn nhà nước, vốn trong xã hội cũng hầu như không hoặc rất ít “rót” vào nông nghiệp, nguồn vốn to lớn này hoặc “chảy” vào đất đai, bất động sản, vàng, ngoại tệ, hoặc nằm im chờ thời trong túi dân. Lợi nhuận thu được từ biến động giá cả về đất đai, vàng và ngoại tệ thực tế không tạo ra bất kỳ sản phẩm gia tăng nào cho xã hội, vẫn chỉ là miếng đất ấy, ngôi nhà ấy, thỏi vàng ấy.

Vấn đề nhà nông cần hiện nay là Nhà nước cần có chính sách phù hợp để tiền bạc, của nả trong dân “đổ” vào nông nghiệp để nhà nông có thể làm giàu từ nông nghiệp.

Thực tế thời gian qua, nhiều người Việt Nam đã làm giàu từ nông nghiệp như cựu chiến binh, Anh hùng lao động, thương binh Trần Mạnh Báo, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn ThaiBinh Seed đã nghiên cứu, tạo ra nhiều giống lúa, giống ngô mới cho năng suất cao, chất lượng tốt. Ông Nguyễn Hồng Phương, Chủ tịch Hội đồng quản trị, kiêm Giám đốc HTX Nông nghiệp Đường Gỗ Lộ (xã Long Thạnh, tỉnh An Giang) nhờ trồng thành công giống lúa Nhật, giảm chi phí, sản xuất theo hướng hữu cơ đến tìm đầu ra cho hạt gạo đã “kéo” theo 670 hộ cùng làm giàu...

Trao đổi với chúng tôi về cách thức làm giàu trong nông nghiệp, Anh hùng lao động Trần Mạnh Báo khẳng định: “Việt Nam có tiềm năng nông nghiệp rất lớn, hãy khai thác lợi thế ấy bằng sự sáng tạo và bằng tư duy bảo vệ môi trường. Phát triển không có nghĩa là khai thác bằng mọi giá, mà phải có hiệu quả bền vững. Đó là cách để chúng ta xây dựng vị thế Việt Nam trên bản đồ nông nghiệp thế giới”.

Rất cần một “cú hích” tương tự như “khoán 10”

Cách đây gần 40 năm, ngày 5-4-1988, Bộ Chính trị ra Nghị quyết số 10 -NQ/TW “Về đổi mới quản lý kinh tế nông nghiệp” (nông dân thường gọi là “khoán 10”) đã tạo ra “cú hích” lớn cho sản xuất nông nghiệp. Ngay trong năm đầu tiên thực hiện Nghị quyết, Việt Nam đã chấm dứt thời kỳ thiếu gạo. Một năm sau - 1989, Việt Nam chuyển sang thời kỳ xuất khẩu gạo và mấy năm sau đã trở thành cường quốc xuất khẩu gạo.

Đông đảo nông dân mong muốn rằng, trong kỷ nguyên mới, trước bối cảnh thế giới thay đổi nhanh, khoa học - công nghệ phát triển mạnh mẽ, biến đổi khí hậu, diễn biến thị trường ngày càng phức tạp, tác động rất lớn đến phát triển nông nghiệp, nông thôn, rất cần một “cú hích” mới tương tự như “khoán 10” gần 40 năm trước, để tháo gỡ những điểm nghẽn mô hình kinh tế hộ nhỏ lẻ, khi ruộng đất bị chia nhỏ hoặc để hoang hóa, thiếu sự liên kết chuỗi giá trị, ứng dụng công nghệ cao còn chậm và thu nhập của nông dân chưa tương xứng với tiềm năng.

“Khoán 10” mới sẽ hoàn thiện hành lang pháp lý để nông dân dễ dàng cho thuê, góp vốn, hoặc chuyển nhượng quyền sử dụng đất, tạo ra các vùng sản xuất nông nghiệp hàng hóa quy mô lớn. Thúc đẩy mô hình hợp tác xã kiểu mới hoặc liên kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp với nông dân theo chuỗi giá trị từ sản xuất, chế biến đến tiêu thụ. Đưa công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI), truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn sản xuất phát thải thấp (như đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao) thành trọng tâm hỗ trợ nông dân... Đặc biệt, sẽ giúp nông dân, tổ hợp tác và hợp tác xã nông nghiệp chủ động hơn trong tiếp cận nguồn vốn tín dụng xanh, bảo hiểm nông nghiệp và thị trường quốc tế, mà không bị ràng buộc bởi các thủ tục hành chính cũ. “Khoán 10” mới sẽ đột phá, thu hút, huy động sức mạnh của người dân, doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp xanh, sinh thái, kinh tế tuần hoàn và hỗ trợ doanh nghiệp đồng thời cơ cấu lại cây trồng, vật nuôi, sản phẩm phù hợp nhu cầu thị trường và lợi thế của từng địa phương; phát triển hệ sinh thái kinh tế nông nghiệp theo chuỗi đa giá trị, bao gồm công nghiệp chế biến, dịch vụ, du lịch, kinh tế carbon thấp.

Nông dân còn mong muốn có cơ chế hợp tác nghiên cứu, chuyển giao công nghệ giữa doanh nghiệp, hợp tác xã, nông dân với các trường, viện nghiên cứu chặt chẽ hơn. Thực hiện có hiệu quả việc bảo hộ, quản lý và khai thác quyền sở hữu trí tuệ trong lĩnh vực nông nghiệp...

Trước mắt, Nhà nước cần hỗ trợ đào tạo, chuyển giao công nghệ để người nông dân ứng dụng rộng rãi các thành tựu khoa học - công nghệ trong sản xuất, thu hoạch, bảo quản, chế biến; có kiến thức và kỹ năng số, đặc biệt là thương mại điện tử; chủ động thích ứng biến động thị trường, thiên tai, dịch bệnh...