Vườn quốc gia Ba Vì (VQGBV) là một trong số 168 vườn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên trên cả nước, nằm trên địa bàn huyện Ba Vì, TP Hà Nội và 2 huyện Lương Sơn, Kỳ Sơn (Hòa Bình), có tổng diện tích 12.023 ha gồm có: Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt 1.092 ha, phân khu phục hồi sinh thái 4.646 ha, phân khu dịch vụ hành chính 1.048 ha và các phân khu khác, diện tích mở rộng khoảng 4.646 ha...

Rừng trên núi Ba Vì là nơi cung cấp các sản vật thiên nhiên quý giá như gỗ, thảo dược, thực phẩm… các loài động vật. Tuy vậy, khi thành lập, khu bảo vệ các nguồn tài nguyên thiên nhiên đã bị cấm khai thác, nhưng nhân dân địa phương và những người từ nơi khác về vẫn tiếp tục khai thác bất hợp pháp. Bên cạnh đó các yếu tố tác động của môi trường, con người làm ảnh hưởng đến các loài động thực vật.

Theo báo cáo của Viện Sinh thái tài nguyên sinh vật - Viện KHCN Việt Nam, một trong những nguyên nhân làm suy giảm đa dạng sinh học ở đây là do “Nơi sống của các loài, hệ thực vật ngày càng bị thu hẹp bởi nhiều khu vực xung quanh VQGBV bị con người khai thác làm du lịch và mở nhiều tuyến du lịch trên núi Ba Vì; khu vực sinh sống của các loài, thảm thực vật bị tác động do hoạt động của con người trong VQGBV”.

Từ năm 1992 đến 1997, ước tính VQGBV đã có 365 ha rừng bị thiêu trụi do bị cháy, các hoạt động khai thác của người dân và các lâm trường đã phát quang những vùng rộng lớn. Hiện tượng khai thác gỗ, săn bắn trái phép đã làm suy giảm chất lượng rừng và mất đi một số loài động thực vật quý hiếm.

Giáo sư Đặng Huy Huỳnh, Chủ tịch Hội Động vật học Việt Nam cho biết: VQGBV có khoảng hơn 872 loài thực vật, 44 loài thú, 114 loài bò sát và 150 loài bướm… Hiện vùng núi Ba Vì có 32 loài trong Danh mục đỏ IUCN và 19 loài trong Sách đỏ Việt Nam. Nếu nghiên cứu kỹ, ở vùng núi Ba Vì có tới 1.000 loài thực vật. Rừng trên núi Ba Vì không những đem lại giá trị kinh tế mà còn đem lại về giá trị môi trường. Tuy rừng núi Ba Vì có diện tích ít nhưng nó có vai trò đặc biệt quan trọng với đời sống con người Thủ đô. Nếu bảo vệ được 1 ha rừng nó sẽ hấp thu được 320 tấn cacbon/năm, ngoài ra nó có tác dụng chống xói mòn, chống lũ lụt rừng đầu nguồn sông Đà, bảo vệ cảnh quan và phát triển nông nghiệp bền vững phía dưới chân núi…”.

Việt Nam ta có lịch sử bề dày phát triển sinh thái nông nghiệp dựa trên nền sinh thái thiên nhiên, có tài nguyên đa dạng sinh học thuộc 16 nước cao nhất thế giới, có thảm phủ sinh thái tự nhiên thuận lợi cho việc phát triển bền vững một nền sinh thái nông nghiệp, với các sản vật độc đáo. TS Ngô Kiều Oanh nhận định: Việc phát triển du lịch ở vùng núi Ba Vì những năm gần đây chỉ trong chốc lát đã phá hủy một phần và vĩnh viễn lớp phủ sinh thái tự nhiên và nền nông nghiệp hàng nghìn năm mới tạo ra được. Vùng đất đai quý giá này đang bị đe dọa bởi các dự án đô thị, sân golf, du lịch giải trí, tâm linh….

Theo GS Đặng Huy Huỳnh, hiện nay việc tổ chức “du lịch sinh thái” tại VQGBV chưa tuân thủ theo quy trình của nó. Việc phát triển du lịch làm không bền vững mà chỉ dựa vào 4 chữ “du lịch sinh thái” để rồi phá rừng… Dù rằng khi phá rừng làm du lịch, họ có trồng lại rừng thì cũng bị hạn chế bởi chính thiên nhiên hoang sơ đó phục vụ cho du lịch sinh thái. GS Huỳnh cho rằng: “Hiện có một số dự án du lịch sinh thái (DLST) chưa nhận thức đúng đắn về tính đa dạng sinh học. Đôi khi có những nơi và ở Ba Vì có dự án chiếm tới vài ba trăm héc-ta chuyển sang làm DLST thì đây không phải là bảo vệ sinh thái. Rừng phục vụ cho DLST là đúng nhưng phải thực hiện theo nguyên tắc của nó bởi thế giới và Việt Nam ta có khái niệm DLST là làm giàu cho đa dạng sinh học”.

Xã Vân Hòa là nơi hiện nay đang có nhiều dự án DLST nhất ở vùng núi Ba Vì. Những công ty làm du lịch có diện tích lớn phải kể đến Công ty du lịch Bình Minh được tỉnh Hà Tây (cũ) phê duyệt quy hoạch năm 1999 lên tới 450 ha, trong đó gồm có 433,25 ha là diện tích đất rừng thuộc quyền quản lý của VQGBV. Theo ông Nguyễn Văn Diện, Phó giám đốc VQGBV thì Công ty du lịch Bình Minh được VQGBV cho thuê môi trường rừng, giai đoạn 1 khoảng 252 ha; Công ty du lịch Việt Mỹ - Khu du lịch Thác Đa thuê 71 ha. Ngoài ra còn tới 5 công ty khác cũng nằm trong lộ trình được cho thuê môi trường rừng, nhưng đến thời điểm này chưa ký hợp đồng cho thuê. Tuy nhiên, cả 7 doanh nghiệp này đều không có báo cáo đánh giá tác động môi trường theo quy định.

Hiện nay kỳ vọng của rất nhiều nhà khoa học là làm thế nào để bảo vệ, giữ cho tốt được rừng quốc gia Ba Vì. Nếu cứ phát triển du lịch mà không làm tốt, một doanh nghiệp làm được như dự án Thiên Sơn Thác Ngà thì hàng loạt các dự án khác cũng làm được và cứ như thế nó sẽ lan truyền dần. Khi có nhiều dự án DLST thì rừng sẽ ảnh hưởng và như vậy “phạm” đến Luật Đa dạng sinh học. Ông Huỳnh phân tích: “Trong lúc xã hội ta văn minh, hiện đại mà đối xử tệ bạc với thiên nhiên thì rõ ràng cần phải xem xét lại cái văn minh, hiện đại của chúng ta như thế nào? Nhiều dự án DLST ở núi Ba Vì mà không thực hiện tuân thủ đúng theo luật thì rõ ràng hệ sinh thái ở đây bị hủy hoại. Bác Hồ đã nói “rừng là vàng”, chúng ta đang học tập làm theo tấm gương Bác thì phải ra sức bảo vệ rừng. Nhiều dự án làm ảnh hưởng đến hệ sinh thái thì chúng ta có tội với dân tộc, có tội với nhân dân Thủ đô và rõ ràng ai cũng nhận thấy lợi ích của những dự án DLST đó chỉ đem lại cho một nhóm người, không phải là lợi ích của toàn xã hội”.

Bài và ảnh: Doanh Chính

  • “Nghị quyết số 66 ngày 29-6-2006 của Quốc hội quy định: “Việc chuyển đổi diện tích từ vườn quốc gia, rừng đặc dụng từ 50 ha trở lên là thuộc thẩm quyền của Quốc hội”. “Để chuyển đổi một diện tích rừng như vậy, phải có đánh giá tác động môi trường rất chi tiết và những ảnh hưởng có thể khắc phục được so với lợi ích kinh tế”.*