Luật Đấu thầu quy định hồ sơ mời thầu, dự thầu của dự án này phải quản lý theo chế độ hồ sơ mật, toàn bộ hồ sơ phải chuyển giao cho cơ quan chức năng quản lý lưu trữ (Văn phòng Công ty Quản lý bay miền Bắc). Thế nhưng, toàn bộ hồ sơ liên quan đến đấu thầu đã bị Ban quản lý dự án (QLDA) do ông Trịnh Như Long làm Trưởng ban tự ý giữ lại, nhằm thông đồng giữa bên mời thầu và nhà thầu thực hiện tráo đổi, bổ sung những trang hồ sơ để hợp thức những sai phạm trong giai đoạn đấu thầu. Vừa qua, Đoàn kiểm tra của Thanh tra Cục Hàng không Việt Nam đã đến làm việc. Tuy nhiên, sau khi nghe Ban QLDA giải trình rằng bộ gốc của hồ sơ được lưu trữ tại văn thư Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam là đoàn chấp nhận ngay. Đây là quan điểm ngụy biện vì Cơ quan CSĐT điều tra khi sao chụp hồ sơ đều phải từ bộ gốc. Theo chúng tôi được biết thì khi Công an C48 làm việc đã nhận hồ sơ sao chụp từ Đài KSKL Nội Bài, như vậy có thể suy luận bộ gốc vẫn được Ban QLDA này giữ. Đoàn thanh tra không kiểm chứng cụ thể mà chỉ dựa vào biên bản giao nhận để kết luận là rất quan liêu.

Vi phạm Nghị định số 58, gây thiệt hại hàng triệu USD

Những sai phạm tại gói thầu số 18 theo phản ánh, đã làm thất thoát hàng triệu USD của Nhà nước.

Tại gói thầu mua hệ thống huấn luyện không lưu, hồ sơ dự thầu của hãng Thales hoàn chỉnh nhất, giá chào thầu chỉ 396.193 USD. Thế nhưng, Ban QLDA lại mua của hãng Technimex với giá 950.000 USD. Theo Điều 70, Nghị định số 58/2008/NĐ-CP quy định rõ: “Trong trường hợp hồ sơ dự thầu có đơn giá khác thường mà gây bất lợi cho chủ đầu tư thì bên mời thầu yêu cầu nhà thầu giải thích, làm rõ bằng văn bản về những đơn giá khác thường đó. Nếu sự giải thích của nhà thầu không đủ rõ, không có tính thuyết phục thì đây được coi là sai lệch và thực hiện hiệu chỉnh sai lệch theo quy định...”. Dự toán mục này đã được Cục Hàng không phê duyệt là 498.000 USD. Vậy mà, Ban QLDA đã không hiệu chỉnh sai lệch, làm Nhà nước mất 452.000 USD. Ông Long giải trình hồ sơ dự thầu của Công ty Thales không đáp ứng yêu cầu bắt buộc ở các hạng mục: VHF, Viba, VCCS, Sim, ghép kênh, Console, các màn hình và các thiết bị phụ trợ... Sau đó, Đoàn thanh tra đã cho rằng giải trình này là phù hợp. Tuy nhiên, trên thực tế, chỉ có hệ thống VCCS là không đáp ứng được yêu cầu bắt buộc về mặt kỹ thuật, còn các mục khác theo biên bản thẩm định đều đáp ứng được yêu cầu kỹ thuật. Rõ ràng Ban QLDA và Đoàn kiểm tra đã bỏ qua hai điểm quan trọng nhất, đó là các bản cam kết của nhà thầu khẳng định bên mời thầu có quyền mua hoặc không mua một mục nào đó và bên chào thầu phải chấp nhận. Ban QLDA đã không thực hiện đúng Nghị định số 58/2008/NĐ-CP về hiệu chỉnh sai lệch, mua cao bất thường, vượt dự toán gần 500.000 USD. Đoàn kiểm tra đã né tránh việc Ban QLDA có thực hiện đúng Nghị định số 58 của Chính phủ hay không? Đây là một sai phạm nghiêm trọng, có cơ sở cần được làm rõ.

Tương tự với các bàn điều hành bay gồm 28 bàn, hồ sơ của hãng Thales đạt yêu cầu mời thầu chỉ có giá 72.663 USD nhưng Ban QLDA lại chọn mua của hãng Technimex với giá lên tới 586.600USD mà không hề xử lý tình huống theo quy định của pháp luật, làm Nhà nước “mất oan” 513.937USD.

Tiềm ẩn hiểm hoạ?

Ông Đinh Việt Thắng, Phó cục trưởng Cục Hàng không thừa nhận, Đoàn kiểm tra đã phát hiện thêm, chiều cao của Đài KSKL mới cao vượt hơn cấp có thẩm quyền cho phép tới 7m (cho phép 88m nhưng hiện xây 95m). Do vướng đài chỉ huy, máy bay không xuống được thấp như trước đây. Gặp lúc thời tiết xấu, tầm nhìn hạn chế, phi công phải cho máy bay bay vòng chờ đủ điều kiện hạ cánh mới có thể đáp xuống, thậm chí phải đáp xuống sân bay dự bị. Dư luận cho rằng, chính do việc mua ra-đa không đúng chủng loại so với hồ sơ thiết kế nên để lắp đặt ra-đa này, độ cao phải vượt trên mức cho phép, đây là vấn đề cần được làm rõ tại sao lại thay đổi ra-đa? Mặt khác, việc Đài KSKL cao hơn 7m so với phương án Bộ Tổng tham mưu (Bộ Quốc phòng) cho phép còn ảnh hưởng đến tầm bắn của một số khí tài phòng không. Cơ quan chức năng, trực tiếp là Cục Tác chiến, Bộ Tổng tham mưu cần có ý kiến chính thức về việc này, không thể tuỳ tiện cho qua hoặc chấp thuận để điều chỉnh phương án bay như phía Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam đề xuất. Cũng nên lưu ý đến ý kiến của ông Lâm Phúc Anh Hà, lãnh đạo Công ty Quản lý bay, thì Đài KSKL cũ vẫn có thể hoạt động tốt đến năm 2015. Như vậy, việc sửa đổi, hạ độ cao xuống theo quy định sẽ tốt hơn là chấp nhận phương án mới sẽ ảnh hưởng đến phương thức bay và khả năng tiếp thu của sân bay kéo dài hàng chục năm về sau, thậm chí phải xây sân bay mới, gây tổn thất về kinh tế cực kỳ to lớn. Trách nhiệm này trước hết thuộc về Ban QLDA, trực tiếp là ông Trịnh Như Long, một người mà khi làm việc với các cơ quan chức năng và báo chí, ông luôn tự hào nói mình thường xuyên bám nắm, ăn ngủ tại công trình? Tại sao lại để xảy ra sai phạm nghiêm trọng như vậy? Với những hậu quả nghiêm trọng như nêu trên thì ông Long phải chịu trách nhiệm, phải bị xử lý theo pháp luật khi thiếu trách nhiệm gây ra hậu quả nghiêm trọng và phải bị xử lý kỷ luật. Tuy nhiên suốt quá trình thanh tra, kiểm tra diễn ra nhiều lần, đến nay vẫn không ai đặt vấn đề trách nhiệm của ông Long và ông này vẫn “bình chân như vại”?

Ở gói thầu hệ thống ra-đa được Cục Hàng không duyệt chi 300.000 USD. Hồ sơ mời thầu có yêu cầu bắt buộc kết nối trực tiếp hệ thống xử lý dữ liệu ra-đa của đài với hệ thống xử lý dữ liệu kế hoạch bay. Tuy nhiên, nhà thầu Nortnrop Grumman đã không đáp ứng cam kết. Đến nay, việc kết nối trực tiếp giữa hai hệ thống dữ liệu đã bất thành và Ban QLDA đã đánh lừa cấp trên bằng cách làm kết nối vòng qua mạng thông tin hàng không, không có tác dụng gì cho công tác an toàn bay. Giải trình của Ban QLDA cho rằng: Việc kết nối giữa các hệ thống này diễn ra bình thường và đang chờ nghiệm thu vào tháng 11-2011. Đoàn kiểm tra đã không có ý kiến nào về mục này. Trên thực tế, cả Ban QLDA và Đoàn kiểm tra đã cố ý lờ đi Báo cáo số 1466/ĐCH/NBA ngày 11-10-2011 của ông Trịnh Như Long với Hội đồng thành viên của Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam: “Chưa kết nối AIDC giữa hệ thống A-SMGCS với hệ thống RDP/FDP”. Như vậy, Nhà nước đã bị mất 300.000 USD.

Ở gói thầu 30 máy tính nằm trong dây chuyền điều hành bay, nhà thầu Technimex bị “tố” đã chào hàng của các công ty Trần Anh, Trần Quang chỉ là những cơ sở thương mại nhỏ, không đáp ứng được yêu cầu đề ra. Các máy tính giám sát đường truyền, hiển thị dữ liệu ra-đa, hiển thị dữ liệu khí tượng; khai thác AFTN nằm trong dây chuyền phương tiện kiểm kiểm soát không lưu phải đảm bảo hoạt động 24/7 và độ ổn định 99,99%. Cơ sở để bảo đảm tiêu chí này là bản công bố tiêu chuẩn chất lượng của nhà sản xuất, bao gồm: môi trường hoạt động, vòng đời thiết bị, thời gian trung bình giữa hai lần sự cố (MTBF)... Những yêu cầu này là bắt buộc, có trong hồ sơ mời thầu và dùng để tính độ ổn định, độ tin cậy của hệ thống. Ban QLDA và Đoàn kiểm tra né tránh vấn đề hồ sơ dự thầu của Technimex không có bản công bố tiêu chuẩn chất lượng máy tính của công ty sản xuất. Phải khẳng định rằng việc chấp nhận các máy tính này là sai ngay từ lúc đấu thầu. Trách nhiệm trước hết thuộc về Ban QLDA. Tuy nhiên, Đoàn kiểm tra đã hoàn toàn không đả động gì đến việc này?

Ở gói thầu các bàn điều hành bay, hãng Technimex trúng thầu nhưng khi lắp đặt các màn hình lại không vừa với lỗ khoét trên mặt bàn. Ban QLDA đã có “sáng tạo” “chế” thêm các tay treo màn hình dẫn đến các màn hình cao hơn bình thường, kiểm soát viên không nhìn được đường băng. Vì vậy, 10 ghế ngồi đã mua phải bỏ đi, thay vào 10 ghế cao. Mặc dù ông Trịnh Như Long giải trình việc lắp đặt này vẫn đáp ứng các tiêu chí của ICAO nhưng hiện các kiểm soát viên không lưu đã phản đối thay đổi này vì các ghế cao khiến họ không đạp tới khoá thu phát đạp chân đặt ở sàn, tính linh hoạt xử lý của họ bị giảm sút. Sau khi kiểm tra, cả Ban QLDA và Đoàn kiểm tra đều không thể chối cãi được rằng các bàn Console đã sai. Đoàn kiểm tra buộc phải yêu cầu Ban QLDA đưa màn hình vào mặt bàn Console nhưng việc xử lý và làm rõ trách nhiệm lại bị phớt lờ?

Theo Ban QLDA, sự cố mất điện xảy ra ngày 25-7 là do dùng điện lưới công trường và đã được khắc phục nhưng vừa qua vẫn liên tục xảy ra mất điện. Bảo đảm nguồn điện liên tục là ưu tiên hàng đầu, sống còn của Đài KSKL nên mọi đài chỉ huy đều phải có 3 cấp nguồn (2 mạng điện lưới, 2 máy phát điện và tối thiểu 2 hệ thống UPS đấu online, ngoài ra cấu trúc cấp nguồn phải luôn có by past để nếu UPS hỏng thì vẫn không bị mất điện). Thế mà ngày 25-7, một UPS bị sập, ngày 27-7, UPS còn lại cũng sập nốt và ngày 26-9 thì cả hai UPS cùng sập một lúc (log-on của máy tính còn ghi lại). Cả Ban QLDA và Đoàn kiểm tra đều né tránh việc trong quá trình chạy thử Đài KSKL, số lần mất điện là bao nhiêu? Vì sao lại mất điện? Giải pháp để ngăn ngừa sự cố này như thế nào? Liệu khi đưa đài vào hoạt động chính thức, sự cố này có lặp lại không? Dư luận cho rằng, chất lượng của hệ thống nguồn là không bảo đảm, khi đài hoạt động chính thức sự cố mất điện lại xảy ra, đương nhiên nguy cơ mất an toàn do hoạt động điều hành bay là rất lớn. Hiện nay, Ban QLDA đã làm một việc sai là xoá hết dữ liệu ở log-on của UPS nhưng họ không thể xoá hết được dữ liệu đã ghi lại tình trạng mất nguồn điện đột ngột ở tất cả các máy tính. Hành động xoá dữ liệu trên log-on của các UPS phải được xem là xoá chứng cứ và cần được làm rõ trách nhiệm của những người liên quan.

Mặc dù có nhiều nguy cơ hiểm hoạ tiềm ẩn như vậy nhưng khi trả lời báo chí, ông Phạm Quý Tiêu lại đơn giản cho rằng: “Chúng tôi đã đề xuất lãnh đạo Bộ GTVT thanh tra ngay khi công trình được nghiệm thu, khai thác vào cuối năm nay”. Còn Chánh thanh tra Bộ GTVT Nguyễn Xuân Hào cho biết đã kiến nghị Bộ đưa dự án vào kế hoạch thanh tra năm 2012. Thanh tra Bộ GTVT cho rằng, cơ bản toàn bộ công trình đáp ứng được hồ sơ mời thầu, hồ sơ thiết kế. Thật là một cách xử lý rất đặc trưng của... ngành hàng không. Hành khách trót lỡ miệng thì phạt lên phạt xuống , thậm chí cấm bay luôn, vậy mà nguy cơ chất lượng kém của Đài KSKL liên quan tới tính mạng cả triệu hành khách thì lại “bình chân như vại”? Sao không thanh tra ngay bây giờ để kịp thời phát hiện, ngăn chặn, xử lý các sai phạm. Sau khi hoàn thiện, khai thác rồi mới thanh tra thì những sai phạm có thể bị hợp thức hoá. Đó là chưa kể khi khai thác rồi, lỡ xảy ra sự cố thì ai là người chịu trách nhiệm?

Một đài chỉ huy không đáp ứng được hai chức năng tối quan trọng là chống nhiễu sóng và bảo mật thông tin thì còn có giá trị gì đây? Liệu sự an toàn của hàng ngàn chuyến bay có thể được đảm bảo bằng những thiết bị dởm đó không? Dư luận cho rằng, nếu để Thanh tra Bộ GTVT làm việc theo kiểu như hiện nay và theo đề xuất thì sự việc sẽ bị chìm xuồng. Cần sự vào cuộc của các cơ quan pháp luật của Chính phủ, thanh tra, kiểm tra khẩn cấp công trình này trước khi quá muộn. Được biết vừa qua, Ủy ban An ninh hàng không dân dụng quốc gia cũng đã được thành lập do Phó thủ tướng Hoàng Trung Hải làm Chủ tịch, là cơ quan liên ngành, thực hiện chức năng quản lý, chỉ đạo công tác bảo đảm an ninh hàng không, một bộ phận quan trọng của hệ thống an ninh quốc gia. Đến nay vẫn chưa thấy có ý kiến chính thức của Uỷ ban An ninh hàng không dân dụng quốc gia về vụ việc này.

Thiên Đức